Аннотация: во время массовых протестов в Беларуси до и после президентских выборов в августе 2020 года несколько высокопоставленных религиозных представителей страны публично заняли критическую позицию по отношению к политическому подавлению протеста – событие, которое было неожиданным для религиозных общин в режиме автократии. С тех пор религиозное инакомыслие и публичная деятельность верующих стали важным элементом оппозиционного движения, а руководство церквей во многом выполнило требование политического руководства воздерживаться от политических заявлений. В этом эссе отражена общественная позиция церкви, включая использование медиа-платформ в то время. Я рассматриваю «медиацию» (mediation) как категорию для анализа использования «медиа» церковью, так и в смысле «медиатора» как посредника. Тем не менее, мой анализ демонстрирует массовую фрагментацию внутри церквей и снижение способности выступать в качестве последовательных посредников.

До недавнего времени религиозные общины/конфессии в Беларуси в основном неохотно участвовали в политических протестах. В 2020 году, однако, ситуация изменилась. Во время массовых протестов до и после президентских выборов в августе несколько высокопоставленных религиозных представителей в стране публично заняли критическую позицию – событие, которое примечательно для автократического режима, гарантирующего свободу вероисповедания на условиях политического невмешательства или лояльности¹. В этом эссе обсуждается использование церковью медиа-платформ в то время. Я рассматриваю «медиацию» не только в отношении использования средств массовой информации церковью, но и в смысле «медиатора» как посредника, что я буду обсуждать в дальнейшем. Прежде чем сделать это, необходимо сделать примечание о религиозном составе Беларуси.

Беларусь наименее религиозна по сравнению с другими постсоветскими странами (Pew 2018). Хотя большинство населения, около 70-75%, идентифицируют себя с Белорусской православной церковью, повседневная религиозность довольно низка, и замечается такого культурного значения или политического лоббирования, сравнимого с Россией или Украиной. Римско-католическая церковь с примерно 12-15% является второй по величине общиной и особенно на западе Беларуси является также важным общественным актором, но без претензий на национальную идентичность, как, например, позиционирует себя Греко-католическая церковь в Украине. Протестантские общины и представители других религий представляют собой небольшие меньшинства, хотя протестантские церкви весьма заметны благодаря своей общественной деятельности.

В преддверии выборов 2020 года католики призывали религиозных членов избирательных комиссий воздержаться от поддержки возможных фальсификаций на выборах под лозунгом «Католик не фальсифицирует». В свою очередь, православный диакон подхватил инициативу с лозунгом «Православные против подлога, унижения личности и притеснений», которая получила широкое распространение. В условиях репрессий, направленных на оппозиционных кандидатов в президенты перед выборами, православные, католические и протестантские религиозные деятели в своих проповедях и в социальных сетях открыто критиковали насилие. Более того, верующие/группы использовали социальные сети, такие как Facebook и Telegram, для распространения своей информации, деятельности и взаимной поддержки.

Когда после выборов и очевидных фальсификаций на выборах мирные массовые протесты были жестоко подавлены по всей стране, христианский протест продемонстрировал новую и уникальную динамику для постсоветского пространства. Хотя и Патриарх Московский Кирилл, и Митрополит Минский Павел сразу же протокольно поздравили Лукашенко с победой на выборах (Elsner 2020a), вскоре после этого митрополит Павел встретился с жертвами насилия со стороны силовиков в больнице и лично пришел на экуменическую молитву о мире поговорить с верующими о положении протестующих и заключенных. Католический архиепископ Минска Тадеуш Кондрусевич высказал четкую критику действий власть имущих, в том числе в личной беседе с министром внутренних дел в августе 2020 года в Минске (Арцыбіскуп Кандрусевіч сустрэўся 2020). Католические, православные и протестантские верующие с 13 августа организовали регулярную экуменическую публичную молитву за мир и ненасилие, а многочисленные священники и пасторы выступили с критикой государственного насилия. Солидарность верующих с политзаключенными и жертвами насилия со стороны силовиков выражалась в публичных молитвах, открытых письмах руководству церкви, а также в материальной поддержке.

Позже, в августе 2020 года, два церковных лидера – католический архиепископ Кондрусевич и православный митрополит Павел – были вынуждены покинуть Беларусь. Митрополит Павел был отозван Московской Патриархией, а архиепископ Кондрусевич столкнулся с запретом на въезд на белорусской границе, когда возвращался из зарубежной поездки. Несколько священников, публично выразивших солидарность с протестом, были допрошены, а некоторые ненадолго арестованы (Мониторинг 2021). Александр Лукашенко несколько раз угрожал церквям, если они не прекратят свои критические публичные заявления: наиболее ярко 22 августа 2020 г. во время массового собрания (‘Лукашенко: церкви, костелы — не для политики’ 2020 г.) и 27 ноября 2020 г. (Мониторинг 2021). Эта резкая реакция Лукашенко свидетельствует о растущей обеспокоенности по поводу возможного влияния церквей на общественное мнение. Хотя православное учение для него мало актуально, Лукашенко тем не менее рассчитывает на лояльную и стабилизирующую социальную роль православной церкви (в частности).

Растущее единство и доверие среди верующих, как католиков, так и православных, сопровождаемое активным и творческим использованием социальных сетей, изменило динамику протеста, сделав более заметной религиозную критику, а также открытую нелояльность репрессивному государству. Уже накануне выборов в социальных сетях стали вирусными протесты священников (‘Православные против фальсификаций’ 2020). В первые дни всенародного протеста против фальсификации выборов публикации проповедей епископа Гродненского Артемия, архиепископа Тадеуша Кондрусевича и епископа Юрия Кособуцкого придали верующим силу в их солидарности с протестующими. Православные священники Александр Кухта и диакон Дмитрий Павлюкевич уже имели огромную аудиторию на YouTube («Батюшка ответит»)² и Instagram («Богословие»)³ и использовали эти каналы, чтобы привлечь внимание к фальсификации выборов и последующим репрессиям. Совместные действия, такие как петиции, открытые письма и новостные рассылки, использовали популярность социальных сетей, особенно Telegram, для распространения информации. Соответственно, в интернете также возникли новые структуры массового взаимодействия, наиболее заметной из которых стала рабочая группа «Христианская визия» Координационного совета. Однако возникла негативная реакция на более широкую видимость церкви в социальных сетях. Большинство задокументированных арестов, допросов и запретов на служение священников и верующих произошло из-за их публичных заявлений в социальных сетях (Мониторинг 2021).

Можно ли интерпретировать позицию и деятельность церквей в условиях политического кризиса как систематическое участие или это скорее спорадический активизм, с которым можно легко бороться? Оглядываясь назад на общественное сопротивление католической и протестантской церквей против политической и социальной несправедливости в регионе, становится ясно, что оно основано на социально-этической богословской традиции. В восточноевропейском контексте ситуация в Польше в 1980-е годы или участие Украинской греко-католической церкви и протестантских церквей во время Майдана в Украине можно рассматривать как примеры регулярного общественного несогласия и мобилизации. В Беларуси католическая и протестантская церкви до сих пор вели себя довольно осторожно, поскольку они особенно уязвимы из-за своей позиции, определяемой авторитарным режимом как иностранные или нетрадиционные религии.

Однако в православии отсутствует богословская социально-этическая традиция, которая позволяла бы оценивать социальную справедливость и структурное насилие на богословской основе, что это особенно актуально в постсоветских странах (Elsner 2020b). После распада Советского Союза православию пришлось быстро найти богословский и прагматический способ взаимодействия с формирующимся гражданским обществом. Во многих странах, таких как Россия, Украина, Грузия, Молдова и Беларусь, различные факторы привели к новому альянсу с политическими элитами, поскольку Православная Церковь продемонстрировала высокую степень лояльности режимам и готовность подавлять внутрицерковные протестные движения.

В свете сложившейся ситуации прямая однозначная поддержка беларусского протеста со стороны Московского Патриархата была бы неожиданной и нехарактерной, тем более что любые возникающие протестные настроения среди российских или украинских верующих в последние годы подавлялись. Тем не менее, молчание Москвы относительно открытых репрессий против православных верующих резко контрастирует с ее громкими заявлениями в защиту якобы преследуемых христиан в западных демократиях⁴. Как показывают данные недавнего опроса (Результаты 2021), именно эти двойные стандарты предполагаемого «нейтралитета» приводят к фрагментации и потере доверия внутри церкви.

Подводя итог, можно сказать, что современные тенденции таковы. Во-первых, продолжающееся привлечение рядовых верующих со стороны некоторых священников и даже епископов. Очевидно, что гражданская идентичность в определенных обстоятельствах может преобладать над идентификацией с церковным руководством. В какой-то степени их поддержка протеста проистекает из требований общества соблюдения основных прав, которые пересекаются с христианскими ценностями. Во-вторых, участие приходов и верующих также может быть спровоцировано отсутствием поддержки со стороны церковных лидеров. Например, принимая во внимание приверженность Папы Франциска вопросам справедливости, публичная поддержка Католической церкви со стороны Ватикана была бы уместной и ожидаемой. В открытом письме Светланы Тихановской Папе Римскому она просит его выразить четкую критику государственного насилия, ссылаясь на его последнюю социальную энциклику «Fratelli Tutti – О братстве и социальной дружбе» (Тихановская 2020). Особое сомнение вызывает последующее молчание Рима и двойственное отношение дипломатов Ватикана в Минске.

В-третьих, новым является активное и публично заметное участие верующих всех конфессий в функционировании такого демократического социального форума, как Координационный совет, без институционального благословения церковного руководства или руководящего представительства духовенства. Рабочая группа «Христиансая визия» объединяет верующих разных конфессий и вместе с другими социальными группами делится своим видением будущего страны. Это делается – пока – без каких-либо претензий на интерпретативный суверенитет, особую формирующую идентичность или моральную роль церквей. Вместо этого основное внимание уделяется фундаментальным этическим требованиям ненасилия, справедливости, свободы и правды, без политических лозунгов.

В августе 2020 года политолог Артем Шрайбман предложил использовать религиозные общины в Беларуси в качестве посредников в конфликте между властью и обществом (Шрайбман 2020). Смогут ли религии, особенно две основные конфессии, выполнить такую роль? Учитывая развитие событий, описанное выше, это маловероятно. Анализ показывает фрагментацию и сниженную способность действовать в качестве последовательных посредников. Сам Лукашенко выразил глубокое недоверие к церквям и необходимость ужесточения контроля ввиду продолжающихся протестов, что еще раз подчеркивает его инструментальный подход к религиям в целом.

Для самих церквей принять на себя большую политическую ответственность в качестве посредников означало бы в определенной степени отказаться от своей солидарности с гражданским обществом, которой они только что достигли. Участие в процессах формирования общественного мнения на равных условиях – вместо того, чтобы снова выступать в качестве нейтрального авторитета в социальных процессах – представляет собой огромную возможность чтобы разработать последовательную и контекстуальную богословскую социальную этику, расширить сферу полномочий всех верующих, независимо от положения в иерархической структуре, и способствовать межрелигиозному сотрудничеству. Таким образом, церкви в Беларуси, вероятно, не станут фигурами, способными изменить политическую ситуацию в Беларуси, но они могут изменить роль церквей в постсоветских странах.

Список литературы

‘Арцыбіскуп Кандрусевіч сустрэўся’ (2020) з міністрам унутраных спраў Юрыем Караевым, 28 августа, https://catholic.by/3/news/belarus/12054-mvd (09.02.2021).

Elsner, Regina (2020a) ‘Religion and Civil Disobedience: The Orthodox Church and Political Protests in Belarus’, BYU LAW: International Center for Law and Religion Studies, 24 August, https://talkabout.iclrs.org/2020/08/24/religion-and-civil-disobedience-the-orthodox-church-and-political-protests-in-belarus/ (10.01.2021).

Elsner, Regina (2020b) ‘20 Jahre nach der Veröffentlichung der “Sozialkonzeption” der Rus sischen Orthodoxen Kirche. Bleibende Leerstelle zwischen Moral und Politik’, Jahrbuch für Christliche Sozialwissenschaften, Bd. 61/2020, 213–234, https://www.uni-muenster.de/Ejournals/index.php/jcsw/article/view/2982 (10.01.2021).

‘Лукашенко: церкви, костелы — не для политики’ (2020), 22 августа, https://belarus2020.churchby.info/lukashenko-cerkvi-kostely-ned-lya-politiki/ (09.02.2021).

Мониторинг (2021) преследований по основаниям, связанным с религией, во время политического кризиса в Беларуси, https://belarus2020.churchby.info/monitoring-presledovanij-po-cerkovnoj-linii-vo-vremya-protestov-v-belarusi/ (10.02.2021).

‘Православные против фальсификаций (2020), унижения личности, давления на личность’ 8 августа, https://belarus2020.churchby.info/pravoslavnye-protiv-falsifikacij-unizheniyalichnosti-davleniya-na-lichnost/ (09.02.2021).

Pew Research Centre (2018) ‘How religious is your country? Survey conducted 2015–2017’, 5 December, https://www.pewresearch.org/interactives/how-religious-is-your-country/ (10.01.2021).

Результаты (2021) “Народного опроса” по исследованию религиозного сообщества Беларуси и протестах. Часть 2. Разочарованные православные и независимое церковное сообщество https://belarus2020.churchby.info/rezultaty-narodnogo-oprosa-po-issledovaniyu-religioznogo-soobshhestva-belarusi-i-protestax-chast-2-razocharovannye-pravoslavnye/ (09.02.2021).

Шрайбман, Артем (2020) ‘Какой диалог может спасти страну?’, Tut.by, 24 августа, https://news.tut.by/economics/697754.html?c (10.01.2021). [Статью можно найти по новой ссылке https://gazetaby.info/post/shrajbman-kakoj-dialog-mozhet-spasti-stranu/168205/amp/ — Христианская визия]

Shramko, Alexander (2020) ‘Religious Affairs: Period of Unfulfilled Hopes and Expecta tions’, in Pankovsky, Anatoly; Kostyugova, Valeria (eds.) Belarusian Yearbook 2020, Lohvinaŭ: Vilnius, 163–170, https://nmnby.eu/yearbook/2020/en/page17.html (10.01.2021).

Тихановская, Светлана (2020) ‘Текст письма Светланы Тихановской Святому Отцу Франциску’ 04.12.2020, https://belarus2020.churchby.info/sviatlana-tsikhanouskayas-letter-to-the-holy-father-francis/ (10.01.2021).

Vasilevich, Natallia (2018) ‘The Religious Sphere in Belarus: Stability and Controllability’, in Pankovsky, Anatoly; Kostyugova, Valeria (eds.) Belarusian Yearbook 2018, Lohvinaŭ: Vilnius, 133–140, https://nmnby.eu/yearbook/2018/en/page17.html (10.01.2021).

Падзеі апошніх трох гадоў моцна адбіліся на царкоўным жыцці Беларускай Праваслаўнай Царквы. Ніхто не будзе спрачацца, што за гэты час беларускае пост-савецкае грамадства змянілася ў цэлым, але і Праваслаўная Царква істотна змялілася. Як і ва ўсім грамадстве, у праваслаўнай царкве ёсць вельмі розныя погляды на падзеі, якія адбываюцца навокал. Але ёсць і канкрэтныя факты: значнае змяншэнне колькасці прыхаджанаў, прынамсі на частцы прыходаў, крызіс і ціск, з якім сутыкаюцца святары.

Я – святар і служу на адным з перыферыйных прыходаў г. Мінска, і ў гэтым артыкуле я хачу расказаць на прыкладзе свайго прыхода, а таксама са сваіх стасункаў з маімі калегамі-святарамі, як падзеі апошніх трох гадоў у царкве і грамадстве паўплывалі на прыходскае жыццё і служэнне.

Пандэмія каранавіруса: непаслядоўнасць у выкананні санітарных нормаў

У дапандэмійныя часы мой прыход у адным са “спальных” мікрараёнаў горада быў даволі моцны. На святы і на нядзельныя службы набіраўся поўны храм народу. Прыходзілі як прыхаджане старэйшага ўзросту, так і бацькі з малымі дзецьмі. Было некалькі шматдзетных сямей. Была і невялічкая колькасць моладзі.

2020 год пачынаўся, як звычайна, пакуль не пачалася пандэмія каранавіруса – акурат у самым пачатак Вялікага посту, калі храмы наведваюць асабліва шмат прыхаджанаў. На той момант кіраўніцтва Беларускай Праваслаўнай Царквы выдала рэкамендацыі па санітарных нормах. Але ў розных прыходах да гэтых рэкамендацый паставіліся па-рознаму. Што тычыцца гэтага прыхода, то тут выконваліся толькі самыя элементарныя санітарныя нормы – на храме павесілі шыльды з рэкамендацыяй насіць маскі і трымаць сацыяльную дыстанцыю. Было рэкамендавана па магчымасці ўстрымлівацца ад наведвання храма. Акрамя таго, дэзынфекаваліся іконы на цэнтральным аналоі, крыж і евангелле падчас споведзі, ілжыцы падчас прычасця. Таксама перасталі даваць запіўку. Хто лічыў патрэбным, апранаў медыцынскую маску, а хтосьці – і медыцынскія пальчаткі. Спачатку, перасталі рабіць памазванні на паліелеі, потым сталі рабіць, але аднаразовымі палачкамі, і толькі на вялікія святы. Таінства Саборвання ўсё ж вырашылі праводзіць, але таксама выкарыстоўваліся ватныя палачкі. Дарэчы, ужо на саборванні стала заўважна, што прыйшло значна меней народу, чым да гэтага, нягледзячы на тое, што гэта вельмі папулярнае таінства.

І ўвогуле людзей пачало станавіцца заўважна менш. Частка пажылых прыхаджанаў сыйшла на карантын – яны вярнуліся напрыканцы году. Сем’і з дзецьмі прыходзілі і далей. Шэраг прыхаджанаў старэйшага веку за гэты час памерлі.

Цікава, што ў паводзінах вышэйшага кіраўніцтва БПЦ назіралася непаслядоўнасць. З аднаго боку, былі выдадзеныя рэкамендацыі да выканання санітарных нормаў, а з іншага боку, на практыцы гэтыя нормы выконваліся не заўсёды самім кіраўніцтвам. Гэта не кажучы пра тое, што некаторыя святары занялі актыўную кавід-дысыдэнцкую пазіцыю (напрыклад, духаўнік Свята-Елізавецінскага манастыра), і на іх ніхто не аказваў ніякага ўздзеяння. Больш за тое, манахіні і сёстры з сястрыцтва пры манастыры пачалі распаўсюджваць інфармацыю пра шкоднасць прышчэпак ад кавіду. І ніякія рацыянальныя аргументы на іх не ўздзейнічалі. Думаю, што гэта ўнясло свае раздзяленні ў асяроддзе праваслаўных вернікаў. Усе падзяліліся на прыхільнікаў і праціўнікаў выканання санітарных нормаў. Здаецца, дробязь. Аднак, кавід-дысыдэнты паводзілі сябе вельмі шумна і магло скласціся ўражанне, што іх – большасць. Так гэта ці не – цяжка сказаць. Але, некаторую частку прыхаджанаў гэта ад Царквы адвярнула. Акрамя таго, калі на ўзроўні Маскоўскай Патрыярхіі было рекамендавана ўстрымацца ад наведвання набажэнстваў, частка людзей перастала хадзіць у царкву, а потым яны проста не вярнуліся.

Палітычны крызіс у Беларусі: нейтральнасць як фактычная падтрымка рэжыму

З пачаткам палітычнага крызісу ў нашай краіне кіраўніцтва прыхода заняло нейтральную пазіцыю. Настаяцель вырашыў, што сярод прыхаджанаў ёсць людзі розных поглядаў, і аддаваць пераважнасць камусьці з іх – гэта значыць зняважыць іншых. Тым больш, што і кіраўніцтва епархіі – і прэс-служба, і сам мітрапаліт Павел, а за ім – і мітрапаліт Веніямін, казалі пра неабходнасць не дапускаць раздзяленняў сярод людзей. Прыхаджане скардзіліся святарам на праблемы ў сем’ях. Скардзіліся, што згубілі ўзаемапаразуменне са сваімі блізкімі. Нажаль, дапамагчы пераадолець гэтую праблему ім ніхто не мог.

Акрамя таго, частка людзей расчаравалася з-за пазіцыі кіраўніцтва БПЦ. Як ужо было сказана, мітрапаліт Веніямін, адразу пасля свайго прызначэння на Мінскую кафедру, заяўляў пра сваю нейтральнасць. Але потым сваімі дзеяннямі ён паказаў, што ён цалкам на баку ўладаў. Гэта не магло прайсці незаўважаным, асабліва на фоне каталіцкай царквы, іерархі якой больш яскрава выказалі салідарнасць з пратэстоўцамі. І ў народзе скалался ўражанне, што БПЦ апынулася на баку ўладаў, а Каталіцкая Царква – на баку пратэстоўцаў. Таму апазіцыйна настроеныя людзі пачалі пераходзіць у каталіцтва, ці, прынамсі, дэклараваць свой сыход з Праваслаўнай Царквы. Нават, заявы і дзеянні асобных святароў, якія імкнуліся неяк падтрымаць пацярпелых ад дзеяў міліцыі, памаліцца за загінулага на “плошчы Пераменаў” Рамана Бандарэнку, не здолелі паўплываць на настроі сярод гэтых людзей. Некаторыя, нават, тэлефанавалі ў епархіяльнае ўпраўленне з пытаннем, як можна выйсці з Праваслаўнай Царквы. Так Праваслаўная Царква згубіла яшчэ частку прыхажанаў.

Вайна ва Ўкраіне: “рускі мір” і падтрымка вайны

Напачатку 2022 года, калі, здаецца пандэмія пачала адступаць, а палітычны крызіс ужо даўно згубіў сваю вастрыню, з’явілася новая праблема – ваенныя дзеянні ва Украіне. Аказалася, што шмат хто з прыхаджанаў гэтага храма мае сваякоў у суседняй дзяржаве. Гэтыя прыхаджане былі разгубленыя, і баяліся за лёс сваіх блізкіх. Адразу заўважым, што ўсім, ці, прынамсі, большасці сваякоў удалося ўратавацца ад вайны. Знайшліся на прыходзе і прыхільнікі “спецаперацыі”. Але, здаецца, іх была яўная меншасць. 

Таксама, як і падчас палітычнага крызісу, кіраўніцтва прыхода не аддавала пераважнасць якому-небудзь боку ў гэтых варунках.

Што тычыцца кіраўніцтва Царквы, то шмат на гэтую тэму выказваўся Патрыярх Кірыл. Ён адназначна падтрымаў дзеянні Расійскіх уладаў. Мітрапаліт Веніямін, таксама, як і ягоная прэс-служба, на гэты конт яўна не выказаліся. Але вядомыя спікеры, якія выказвалі падтрымку беларускім дзяржаўным уладам падчас палітычнага крызісу, тут таксама занялі праўладную (чытай – прарасійскую) пазіцыю. Некаторыя са святароў і вернікаў Праваслаўнай Царквы выказавалі сваю нязгоду з вайной, але іх было мала і ўсе яны былі прыцягнутыя да адміністратыўнай (а некаторыя – і да крымінальнай) адказнасці. Гэта таксама зрабіла ўражанне, што царква маўкліва падтрымлівае “СВА”.

Такім чынам, колькасць прыхаджанаў паступова скарачалася. Па стане на верасень 2022 года колькасць тых, хто рэгулярна прыходзіць на службы зрабілася яўна меншай ў параўнанні з дапандэмійнымі часамі. Апошні ўсплёск колькасці людзей прыйшоўся на Тройцу. Пасля чаго даходы храма рэзка ўпалі, і не аднавіліся дагэтуль. Зразумела, што на даходы храма таксама ўплывае агульны эканамічны стан нашай дзяржавы, а настаяцель не падымае кошты і памеры ахвяраванняў за таінствы, бо баіцца, што менш людзей будзе прыходзіць. Акрамя таго, павышаецца епархіяльны падатак, які спрабавалі павысіць у 2020 годзе, але тады святары запратэставалі, і кіраўніцтва епархіі пайшло насустрач. Але зараз, відаць, усё ж без гэтага немагчыма.

Зараз усталявалася прыкладная колькасць пастаянных наведвальнікаў набажэнстваў. Калі да пандэміі на нядзельнай літургіі магло прычашчацца 100-150 чалавек (разам з дзецьмі), то зараз гэтая лічба вагаецца ў раёне 70-80 чалавек.

Падаецца, што большасць прыхаджанаў зрабіла свой выбар. Тыя, хто з нейкіх прычын расчараваліся ў Царкве ўвогуле, ці канкрэтна ў гэтым прыходзе, наўрад ці вернуцца.

Што думаюць пра гэтыя падзеі беларускія праваслаўныя святары?

Увогуле, немагчыма зараз убачыць поўную карціну, паколькі мы чуем галасы толькі тых, хто згодны з дзейснай уладай. Астатнія проста маўчаць, і сваё стаўленне да грамадскіх і палітычных падзей яны не выказваюць. Бо ўсе добра ведаюць, да чаго можа прывесці адкрытае выказванне нязгоды. Акрамя дзяржавы, на святароў могуць ціснуць і царкоўныя ўлады. Так склалася, што нашае царкоўнае начальства непаслушэнства афіцыйным уладам разглядае, як вялікі грэх. І ўжо ёсць прыклады таго, калі святары атрымоўвалі пакаранне ад свяшчэнначальства нават за “няправільныя” малітвы, не кажучы пра пропаведзі на “няправільныя” тэмы.

Дык чым жа жывуць звычайныя праваслаўныя святары? Паколькі ніякіх даследванняў на гэты конт не праводзілася, ды й наўрад ці яны могуць быць праведзеныя аб’ектыўна, прыходзіцца кіравацца асабістымі ўражаннямі. Вонкава ў царкве ўсё спакойна, і ніякія палітычныя тэмы ўслых амаль не агучваюцца. Святары занятыя сваімі будзённымі справамі – адпраўляюць службы, моляцца, будуюць цэрквы і г.д. Калі між святарамі і пачынаецца нейкая размова пра бягучыя падзеі, то яна звычайна хутка заканчваецца. Думаю, што большасць святароў даўно ўжо мае пэўную пазіцыю пра ўсё, што адбываецца. Тыя, хто выказваў сваю пазіцыю адкрыта – ці з’ехалі, ці патрапілі ў турму, і, адпаведна, у забарону.

Таксама, вядома, што святарства падзеленае на тых, хто жадае большай самастойнасці нашай царкве і тых, хто лічыць, што БПЦ – неад’емная частка РПЦ. Пакуль гэта ніяк не ўплывае на існую сітуацыю, але, хутчэй за ўсё, у будучыні стане праблемай. Ёсць меркаванне, што пасля змены ўлады гэтае пытанне яшчэ выйдзе на паверхню, і пачнуцца спрэчкі аб неабходнасці надаць праваслаўнай Царкве на Беларусі большай самастойнасці.

Эміграцыя: знешняя і ўнутраная

З’ехаўшыя з краіны святары шукаюць сваё месца ў новых варунках. Хтосьці пайшоў вучыцца, хтосці займаецца валатэрствам, камусьці ўдалося перавесціся ў іншую юрысдыкцыю, і яны атрымалі месца ў іншай Памеснай Царкве.

Таксама, трэба заўважыць, што некаторыя святары, якія застаюцца на радзіме, шукаюць магчымасць дадатковага заробка. Хтосьці ідзе ў сеткавы маркетынг, хтосьці у ІТ-сферу. Але, здаецца, такіх няшмат. І яны разглядаюць гэта менавіта як дадатковы заробак, а не як спробу сыйсці з царквы.

Таксама, ёсць уражанне, што беларускае святарства больш адкрытае свету, чым іх расійскія браты. Напрыклад, нягледзячы ні на якія складанасці, у Варшаўскай Хрысціянскай Багаслоўскай Акадэміі ўсё яшчэ вучацца праваслаўныя святары з Беларусі. Таксама, вядома, што шмат беларускіх святароў сімпатызуюць праваслаўным з розных краін свету.

Вось прыкладана так выглядае сённяшняя БПЦ на ўзроўні шэраговых святароў.

Безумоўна, большасць святароў адчувае на сябе ціск царкоўных і свецкіх уладаў. Але, тут трэба адзначыць, што будучых святароў яшчэ ў семінарыях прывучаюць да паслушэнства. Калі чалавек, які трапіў у гэтую сістэму, мае надта незалежны характар, пачынае спрачацца з начальствам, то яго царкоўная кар’ера становіцца немагчымай. Таму, святары, калі нават з чымсьці і нязгодныя, вельмі рэдка выступаюць супраць епархіяльных ці дзяржаўных уладаў.

Але і з іншага боку, адсутнасць любых праяваў незадаволенасці не азначае сапраўднай лаяльнасці. Многія святары, якія ніяк сябе ў гэтым сэнсе не праяўляюць адкрыта, займаюцца падпольным супрацівам ці проста жывуць з фігай у кішэні.