Дзячэнка заходзіць у цэрквы — найперш праваслаўныя, але паказвае і касцёлы. Наведвае набажэнствы, удзельнічаў у велікодным хрэсным ходзе, з веданнем віншуе гледачоў з царкоўнымі святамі. І нават цытуе Псалмы, звязваючы іх з падзеямі ўласнага жыцця.

А на Дзень беларускага пісьменства выступае з прамовай па-беларуску.

На думку Васілевіч, улада баіцца самастойнага маральнага аўтарытэту цэркваў: «Раптам яны будуць слухацца больш Бога, чым людзей». Імкненне паставіць супольнасці пад поўны кантроль яна звязвае са страхам паўтарэння 2020 года, калі вернікі выступалі супраць гвалту, фальсіфікацыяў і беззаконня.

Пры гэтым маўчанне вернікаў і святароў не азначае згоды: многія захоўваюць перакананні, але баяцца, што адкрытае выступленне пастара ці прыхаджанаў абернецца рэпрэсіямі супраць усёй супольнасці — аж да пазбаўлення рэгістрацыі і ліквідацыі.

Нават у такой сістэме асоба чыноўніка мае значэнне: пра папярэдняга ўпаўнаважанага Аляксандра Румака з сімпатыяй адгукаліся нават прадстаўнікі пераследаваных супольнасцяў. Як праявіць сябе Дзячэнка, пакажа час. Больш пра прызначэнне і становішча вернікаў — у размове для «Белсата».

Па ўсім гледзячы, тыповы навуковы артыкул на царкоўна-гістарычную тэматыку, аналагічныя якому з пэўнай перыядычнасцю публікуюцца на епархіальных медыяпляцоўках. І якія маюць тую ці іншую ступень глыбіні і якасці даследавання. Напэўна, і гэты допіс — варты ўвагі. Але ў нашым выпадку ўвагу ён да сябе прыцягнуў незалежна ад свайго зместу. А толькі дзякуючы прыпісцы, якая стаіць адразу за назвай артыкула: (Перевод с белорусского Рады Николаевны Спото).

С белорусского, Карл!

Ушчыпнуўшы сябе за пятку, пахадзіўшы пяць хвілін на свежым паветры і сабраўшы эмоцыі ў кулак, фіксуем па пунктах:

– Беларусам.
– У Беларусі.
– Афіцыйны царкоўны СМІ.
– Перакладае навуковы артыкул з мовы арыгіналу — беларускай — на рускую мову.
Не з ангельскай, нямецкай ці японскай, а з беларускай…

Можа, у епархіяльнага сайта ёсць беларуская версія, дзе меўся быць змешчаны арыгінал артыкула, а пераклад зрабілі спецыяльна для рускай версіі?

Не, беларускай версіі ў сайта няма.

Дык вось, пытанне: што факт з’яўлення гэтага перакладу нам кажа пра дадзены СМІ? І пра Гродзенскую епархію Беларускага Экзархата РПЦ у цэлым?

Напэўна, што там працуюць людзі, якія сыходзяць з таго, што жыхарам Беларусі недаступны для чытання і разумення тэкст на беларускай мове, і таму ён патрабуе абавязковага перакладу на «зразумелую» рускую.

Ці, можа, яны ўсё-ткі разумеюць, што кагнітыўныя здольнасці беларусаў, дзякуй Богу, не роўныя нулю і, хай сабе і пасіўна, але беларускую мову яны ведаюць. Але — трэба ж адпавядаць нейкай «генеральнай лініі»!

Што гэта за лінія — адказ, здавалася б, просты. Русіфікатарская палітыка дзяржавы. Рэжым змагаецца з усім нацыянальным — і лаяльная яму царкоўная іерархія імкнецца не адставаць…

Але, як той казаў, ёсць нюанс.

Напрыканцы артыкула пасля спісу крыніц і літаратуры, якімі карыстаўся яго аўтар, ёсць спасылка: ИСТОЧНИК.

Пры пераходзе па ёй мы патрапляем на вялікі PDF-файл з 262 старонак — «Современные технологии сельскохозяйственного производства. Сборник научных статей по материалам XXVIII Международной научно-практической конференции», якая мела месца ў ГДАУ ў мінулым годзе.

Дадзены зборнік мае два раздзелы:
1) Экономика. Бухгалтерский учет
2) Социально-гуманитарные науки

Менавіта у другім раздзеле і знаходзіцца арыгінал гэтага артыкула. Аднаго з пяці, напісаных па-беларуску і змешчаных у зборнік, пры агульнай колькасці артыкулаў больш за сотню.

Усе жадаючыя могуць гэта лёгка праверыць. А мы прыкладзём пруф у выглядзе скрыншота.

То бок, атрымліваецца, што ў афіцыйным зборніку навуковых прац па матэрыялах канферэнцыі ў дзяржаўнай ВНУ, пры татальнай дамінацыі рускамоўных артыкулаў, тым не менш, ёсць месца і для матэрыялаў на беларускай мове, калі такімі іх робяць аўтары! І яны друкуюцца без перакладу! Хоць — яшчэ раз — прыхільнай да беларускай мовы ў навуковай і грамадскай сферы дзяржаўную палітыку ніяк не назавеш.

Але, як бачым, Гродзенская епархія нават тут імкнецца бегчы «наперадзе цягніка»! Дэманструючы лаяльнасць ужо не столькі рэжыму Лукашэнкі, колькі ўсходняму суседу.

P.S. 11 чэрвеня бягучага году архіепіскап Гродзенскі і Ваўкавыскі Антоній узяў удзел ва ўрачыстасцях з нагоды 75-годдзя заснавання ГДАУ (гл. выяву ў загалоўку).

Падчас паседжання яму было прысвоена званне ганаровага доктара ГДАУ. За «многолетнее плодотворное сотрудничество и значительный вклад в духовно-нравственное и гражданско-патриотическое воспитания студенческой молодежи».

Падаецца, што будзе слушным дадаць у гэтую фармулёўку і яшчэ адзін пункт: «За плодотворную деятельность по популяризации научных трудов ГГАУ посредством их переводов с белорусского на русский язык»…

Вільня. Верасень 2026

Амаль тры з паловай гады ў Вільні жыве парафія, якую ў побытавай свядомасці называюць беларускай. Гэтая назва, уласна кажучы, толькі фіксуе факт: яе сябры — пераважна беларусы апошняй хвалі эміграцыі, і для многіх прычынай апынуцца па гэты бок мяжы стала іх грамадская пазіцыя.

Але за гэтыя тры з паловай гады гэта ўжо не проста група людзей, аб’яднаных краінай паходжання, агульнай гісторыяй або агульным болем.

24 верасня парафія адзначала сваё прастольнае свята — дзень памяці беларускага святога, вызнаўцы Лявонція Карповіча.

За гэты час супольнасць прайшла некалькі прыступак няпростага станаўлення. Нават перахварэла некаторымі сваімі ўнутранымі хваробамі. І, магчыма, менавіта таму сёння яна становіцца цікавейшай за простую «беларускую парафію».

Бо гэта супольнасць людзей з няпростымі характарамі. Людзей з вялікім жыццёвым, грамадскім і царкоўным досведам. Людзей, многія з якіх прыйшлі сюды ўжо не з чыстай старонкі. У кагосьці за плячыма — досвед рэлігійнасці, якая ператварала адносіны з Богам у сістэму абавязкаў, а адносіны паміж людзьмі — у сістэму ацэнак. У кагосьці — стомленасць ад царкоўнага жыцця, дзе занадта шмат было правільнасці і занадта мала прасторы для жывога чалавека.

Таму тут паступова ўзнікла патрэба сустракацца не толькі на набажэнстве.

Не толькі разам маліцца, але і быць адзін ля аднаго.

Працягваць руку падтрымкі. Ствараць тую салідарнасць, пра якую так шмат гаварылася ў 2020-м. Не як лозунг мінулага, а як практыку сённяшняга жыцця.

Адным з найбольш прыгожых спосабаў такой сустрэчы сталі супольныя евангельскія чытанні. Некалькі чалавек садзяцца разам са Святым Пісаннем. Ёсць малітва. Ёсць цішыня. Ёсць магчымасць выдыхнуць пасля актуальнага і прыслухацца да важнага.

І амаль кожны раз адбываецца нешта вельмі беларускае.

Не ў тым сэнсе, што Евангелле пачынаюць тлумачыць выключна праз Беларусь. Хутчэй наадварот: Беларусь раптам пачынае выглядаць у святле Евангелля.

Евангелле, якое трапляе ў наша сёння

На адной з апошніх такіх сустрэч — якраз напярэдадні дня памяці святога Лявонція — чыталі ўрывак з Евангелля паводле Лукі пра ўкрыжаванне Іісуса Хрыста.

І там зноў прагучала малітва:

«Ойча, даруй ім, бо не ведаюць, што робяць».

Гэта адна з самых цяжкіх евангельскіх фраз для чалавека, які жыве ў доўгай гісторыі несправядлівасці.

Лука асабліва выразна праводзіць гэтую лінію праз сваю гісторыю. У Дзеях Апосталаў, напісаных тым самым аўтарам, Стэфан, першы пакутнік, перад смерцю таксама моліцца не аб помсце сваім забойцам: «Госпадзе, не залічы ім гэтага граху» (Дз. 7:60). Паралель настолькі выразная, што традыцыя заўсёды бачыла ў малітве Стэфана рэха малітвы Іісуса.

Ў Евангелля паводле Лукі гэтая малітва стала адным з найбольш моцных выразаў яго тэмы даравання ворагам.

І вось тут узнікае праблема, якую ўжо нельга абысці прыгожымі царкоўнымі словамі.

Чым даўжэй працягваецца нявызначанасць грамадска-палітычнай сітуацыі ў Беларусі, чым даўжэй адны беларусы застаюцца ў выгнанні, а іншыя працягваюць жыць у краіне пад ціскам рэпрэсіўнай рэчаіснасці, тым часцей паўстае размова пра немагчымасць дараваць тых, хто вінаваты ў гвалце.

У 2020-м «не даруем!» магло быць крыкам самападтрымкі. Крык дапамагаў вытрымаць страх. Дапамагаў не адчуць сябе бездапаможнымі перад гвалтам.

Але з часам крык можа стаць перакананнем.

І тады адбываецца нешта вельмі чалавечае і вельмі небяспечнае: тое, што калісьці дапамагала выжыць, пачынае патрабаваць, каб мы працягвалі жыць у ім.

Як крыўда становіцца асяроддзем

Ёсць слова, якое добра апісвае адзін з такіх механізмаў, — рэсэнтымент.

Гэта не проста крыўда. І нават не проста моцная нянавісць.

Паняцце ressentiment ў філасофіі апісвае стан, у якім перажытае бяссілле, крыўда, гнеў і немагчымасць непасрэдна адказаць на тое, што адбылося, пачынаюць доўга перапрацоўвацца ўнутры чалавека і ўплываць на яго ацэнкі, каштоўнасці і спосаб бачыць свет. Сучасная філасофская літаратура падкрэслівае, што эмоцыі накшталт крыўды і гневу могуць мець істотную ролю ў маральным жыцці.

Таму было б занадта проста сказаць: рэсэнтымент — гэта дрэнна. Не. Крыўда можа быць вельмі важным чалавечым сігналам. Якая кажа: са мной нешта зрабілі.

Гнеў можа сказаць: мяжа была парушаная. Памяць пра зло можа сказаць: гэта нельга паўтарыць.

Нават жаданне справядлівасці не трэба блытаць з прагай помсты.

У гэтым сэнсе здаровая рэакцыя на зло можа абараняць чалавека і супольнасць.

Небяспека пачынаецца ў іншым месцы. Калі сігнал становіцца асяроддзем. Калі памяць перастае дапамагаць будаваць будучыню і пачынае вызначаць яе. Калі чалавек ужо не проста памятае тое, што яму зрабілі, але паступова арганізуе вакол гэтага ўвесь свой унутраны свет. Тады крыўда становіцца не пачуццём, якое мы маем, а месцам, у якім мы жывём.

Люстраная зала

Мабыць, менавіта таму рэсэнтымент так лёгка распаўсюджваецца ў супольнасцях.

Ён нагадвае люстравую залу.

У такой зале немагчыма дакладна сказаць, дзе заканчваецца адзін вобраз і пачынаецца другі. Адзін позірк сустракае другі, другі адбіваецца ў трэцім, трэці вяртаецца назад — і праз некалькі хвілін ужо цяжка зразумець, дзе знаходзіцца сапраўдная рэч, а дзе толькі яе адлюстраванне.

Так працуе і калектыўная крыўда. Адзін чалавек расказвае пра сваю рану. Другі дадае сваю. Трэці ўзгадвае яшчэ адну. Памяць становіцца ўсё больш насычанай. Абвінавачанне — усё больш дакладным. Вінаватыя — усё больш адназначнымі. І паступова ўзнікае рэха, у якім кожнае наступнае абурэнне ўжо не столькі нараджаецца з рэальнага досведу, колькі атрымлівае энергію ад папярэдняга.

Так ствараецца рэсэнтыментальнае рэха.

Яно гучнае. Яно можа быць маральна ўзвышаным. Яно нават можа гаварыць мовай справядлівасці. Але чалавек, які доўга жыве ў такім рэху, паступова перастае чуць нешта іншае: уласны голас, голасы іншых і — самае небяспечнае — голас будучыні.

Калі супольнасць не мае гатовага адказу

У гэтай гісторыі ёсць яшчэ адзін важны эпізод.

Філосаф і метадолаг Уладзімір Мацкевіч, перажыўшы турэмнае зняволенне і вымушана апынуўшыся па-за Беларуссю, прапанаваў арганізацыйна-дзейнасную гульню як спосаб сумеснага пошуку стратэгіі выхаду з беларускай сітуацыі. Сярод магчымых варыянтаў на ролю замоўцы натуральна падыходзіла і царква — як інстытуцыя і як супольнасць, здольная захоўваць і збіраць тое, што мае доўгую перспектыву.

Гульня адбылася. З’явілася і справаздача каманды. І сярод высноў выявілася рэч, якая, магчыма, больш істотная за любую гатовую стратэгію: замоўцы на стратэгію няма.

На першы погляд гэта гучыць як расчараванне.

Але калі гутарка ідзе пра маладую супольнасць, гэта можа быць і вельмі дакладным дыягназам.

Парафія, пра якую ідзе гаворка, яшчэ не з’яўляецца інстытуцыяй, здольнай узяць на сябе такую ролю. Яна сама яшчэ праходзіць шлях станаўлення.

І, можа быць, гэта не недахоп.

Бо часам даросласць пачынаецца менавіта з прызнання: мы яшчэ не ведаем, што рабіць.

Не ведаем — але ўжо можам збірацца. Не маем стратэгіі — але можам захоўваць адносіны. Не можам змяніць усю сітуацыю — але можам не дазволіць ёй змяніць нас у нешта, чым мы самі не хочам стаць.

Задача з дзвюма зорачкамі

І тут малітва з крыжа раптам пачынае гучаць зусім інакш.

«Ойча, даруй ім…»

Гэта не інструкцыя для чалавека, які павінен самастойна стаць бездакорным і дараваць усім, хто яго пакрыўдзіў. Відавочна, што гэта не чалавечая задача ў яе поўным аб’ёме. Іісус не кажа: «Я Сам цяпер усё ўрэгулюю». Ён звяртаецца да Айца і перадае тое, што чалавечая рука не можа ўтрымаць.

І ў гэтым ёсць дзіўная антрапалагічная праўда: дараваць не заўсёды азначае перамагчы ў сабе крыўду. Часам дараванне пачынаецца з прызнання, што сам я гэтага не магу.

Гэта ўжо не слабасць. Гэта адмова ад ілюзіі ўласнай усемагутнасці. Менавіта тут і пачынаецца бяспека ад рэсэнтыменту. Не ў тым, каб забараніць сабе памятаць. Не ў тым, каб назваць зло дабром. Не ў тым, каб адмовіцца ад справядлівасці. Не ў тым, каб адмяніць адказнасць вінаватых. І нават не ў тым, каб прымусіць сябе адчуць цёплыя пачуцці да тых, хто зрабіў зло. А ў тым, каб не перадаць ім уласную будучыню.

Бо рэсэнтымент мае адну асабліва падступную ўласцівасць: ён захоўвае прысутнасць таго, хто зрабіў зло, нават тады, калі самога чалавека ўжо няма побач.

Ён працягвае яго дзеянне ўнутры ахвяры.

Той, хто прычыніў боль, зрабіў учынак адзін раз.

А мы можам працягваць яго ўнутры сябе гадамі.

Лічбы на старонцы

На той сустрэчы была яшчэ адна дзіўная рэч.

Лк. 23:34.

Нумар верша, у якім знаходзіцца гэтая малітва. Лічбы, якія для беларусаў апошніх гадоў маюць зусім іншае эмацыйнае значэнне. Выпадковасць? Вядома, нельга рабіць з нумара верша містычнае прадказанне гісторыі.

Але ў чалавечым жыцці сэнс часта нараджаецца не з таго, што падзеі загадзя нехта зашыфраваў, а з таго, што ў пэўны момант мы здольныя ўбачыць побач тое, што раней стаяла паасобку.

Вось парафіяне сядзяць разам.

Чытаюць тэкст.

І раптам сустракаюць адначасова і знаёмыя лічбы, і нечалавеча цяжкія словы:

«Ойча, даруй ім…»

Гэта не прароцтва.

Але гэта можа быць сустрэчай.

Сустрэчай, якая задае задачу з дзвюма зорачкамі.

Задачу, якую самім выканаць немагчыма.

І менавіта таму яна павінна быць адрасавана Айцу.

Неабыякавыя

Самае цікавае ў гэтай віленскай гісторыі нават не тое, што парафія ўжо знайшла адказ. Яна яго яшчэ не знайшла. І гэта добра. Бо адказная супольнасць — не тая, якая заўсёды мае гатовыя адказы. А тая, якая не дазваляе пытанню памерці.

Тут ёсць людзі, якія неабыякавыя да Беларусі. Якія не адмовіліся ад сваёй краіны. Ні ад памяці, ні ад справядлівасці, ні ад болю тых, хто застаецца ў Беларусі.

Але разам з тым яны спрабуюць зрабіць нешта значна больш складанае: не ператварыць гэты боль у новую форму няволі.

Таму яны збіраюцца. Чытаюць Евангелле. Моляцца. Размаўляюць. Слухаюць адзін аднаго. Спрачаюцца. Вучацца быць разам. І часам проста даюць адзін аднаму магчымасць выдыхнуць.

Гэта выглядае вельмі сціпла на фоне вялікай гісторыі.

Няма тут вялікай палітычнай сцэны, стратэгічнага штаба. Няма адказу на пытанне, калі і як скончыцца беларуская нявызначанасць. Пры гэтым  ёсць маленькая супольнасць, якая праходзіць вельмі важную школу чалавечага існавання: як застацца чалавекам, калі гісторыя доўга не дае магчымасці закрыць рану.

Маяк

Можа быць, цяпер царкве і не трэба спяшацца станавіцца замоўцам вялікай стратэгіі. Яе задача на гэтым этапе іншая. Быць месцам, дзе чалавек не губляе здольнасці чуць, дзе памяць не ператвараецца ў помсту, дзе справядлівасць не патрабуе нянавісці, дзе можна сказаць: «Мне балюча. Я не магу дараваць», — і не быць за гэта адкінутым.

І адначасова пачуць у Евангеллі нешта, што пераўзыходзіць нашы цяперашнія магчымасці. «Ойча, даруй ім…» Не лозунг, не маральны экзамен, не патрабаванне неадкладна стаць святым. Гэта напрамак, у якім чалавечая супольнасць яшчэ толькі вучыцца глядзець.

Сёння гэтая супольнасць — не замоўшчыкі стратэгіі, а дазорцы. Людзі, якія будуць заўважаць, калі мы зноў уваходзім у люстравую залю. Калі крыўда ўжо пачынае памятаць замест нас. Калі чужое зло становіцца галоўным аўтарам нашых уласных учынкаў. Калі «не даруем» ужо не абараняе чалавечую годнасць, а вызначае ўсю карціну будучыні.

І тады патрэбны нехта, хто скажа: спынімся. Паглядзім, дзе мы. Паслухаем. Памолімся. І паспрабуем не перадаць далей тое, што было перададзена нам. Зразумела, што дараванне — гэта не апошні пункт дарогі. Яно нават не тое, што мы самі здольныя здзейсніць. Яно больш падобнае да полымя, якое трэба зберагаць, пакуль яго сапраўдны агонь можа запаліць толькі Бог. А наша праца — не даць яму згаснуць. Пакуль мы ідзём праз тунэль невядомасці, і не бачым выхаду, і  яшчэ не ведаем, якой будзе Беларусь і якімі будзем мы самі. Пакуль няма стратэгіі і няма замоўцы яе.

Ёсць толькі людзі, якія ўсё яшчэ збіраюцца разам. І маленькі агонь паміж імі.

Менавіта так пачынаецца выхад з люстраной залы. Мы не перастаём памятаць. А нарэшце пачынаем бачыць — акрамя сябе і сваёй крыўды — яшчэ і дарогу.

Ілюстрацыя: Марк Шагал. Белае распяцце.

За 22 гады такі ступень аховы не атрымаў ніводзін з палескіх храмаў. У Мінкульце цяпер заявілі, што наданне гэтай катэгорыі — толькі «суверэннае права і добраахвотны план дзяржавы».

Асабліва паказальная гісторыя Свята-Міхайлаўскай царквы XVIII стагоддзя ў Сцяпанках Жабінкаўскага раёна. Шмат гадоў тут служыў праваслаўны святар Сяргей Рэзановіч, якога разам з сям’ёй абвінавацілі ва ўдзеле ў «злачыннай арганізацыі», падрыхтоўцы тэракту і замаху на змову з мэтай захопу ўлады. У 2022 годдзе айца Сяргея асудзілі на 16 гадоў, яго жонку Любоў — на 15, сына Паўла — на 19 гадоў зняволення. Праваабаронцы прызналі сям’ю палітвязнямі.

У ліпені 2025 года храм у Сцяпанках згарэў падчас рамонтных работ. Нягледзячы на захаваныя абмеры і фотафіксацыю, Мінкульт прызнаў яго аднаўленне «немагчымым», а ў маі 2026 года пазбавіў помнік ахоўнага статусу.

Аксана Шаляпіна ўдзельнічала ў мастацкім афармленні Свята-Успенскага манастыра ў Жыровічах. У лістападзе 2025 года яе асудзілі на тры гады калоніі паводле артыкула аб «садзейнічанні экстрэмісцкай дзейнасці» — за дапамогу палітвязням, якія знаходзіліся пад вартай.

«Хрысціянская візія» раней уключыла Шаляпіну ў спіс пераследаваных хрысціян.

У адкрытым профілі Усцюговай ва «УКантакце» пазначана, што яна каталічка. На сваёй старонцы жанчына часам дзялілася трансляцыямі каталіцкіх набажэнстваў і навінамі Касцёла. 

Раней Усцюгова шмат гадоў узначальвала аддзел землеўпарадкавання Бешанковіцкага райвыканкама і была дэпутаткай райсавета 28-га склікання. Пазней яна працавала спецыялісткай па правядзенні абследаванняў у раённым аддзеле статыстыкі. Апошняя знойдзеная публічная згадка пра яе працу датуецца жніўнем 2025 года.

Усцюгову прызналі вінаватай у «садзейнічанні экстрэмісцкай дзейнасці» (ч. 1 і 2 арт. 361-4 КК), «удзеле ў экстрэмісцкім фармаванні» (ч. 3 арт. 361-1), «распальванні варожасці» (ч. 1 арт. 130), «дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь» (арт. 369-1) і закліках да санкцый (ч. 3 арт. 361).

Праз некалькі месяцаў песні Чумакова загучалі ўжо на судзе. Яго абвінавацілі ў тым, што ён граў беларускую народную музыку і такім чынам нібыта «гуртаваў пратэставае ядро». У матэрыялах справы асобна згадваўся альбом з 11 беларускіх народных песень, які ўключылі падчас судовага пасяджэння. У выніку Чумакова асудзілі на два гады калоніі паводле артыкула аб удзеле ў «экстрэмісцкім фармаванні».

Пасля вызвалення музыка плануе выдаць як гэты альбом, так і асобны альбом калядных песень, запісаны разам з Таццянай Ячнай. Яны шмат гадоў перакладаюць на беларускую і выконваюць калядныя спевы розных народаў — ад польскіх да венесуэльскіх.

Пра пераслед Адаміна мы пісалі раней. Яго ўжо ўнеслі ў спіс «тэрарыстаў», а 11 верасня — у міліцэйскі спіс «экстрэмістаў» пад №6888. Верніка асудзілі паводле шэрагу артыкулаў КК, у тым ліку за «распальванне варожасці», «садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці», «абразу прэзідэнта» і «абразу прадстаўніка ўлады».