Кого заметили в этот раз:

• Виталий Принеслик — евангельский христианин, прихожанин церкви «Слово жизни», бывший политзаключённый (ранее в розыске уже значилась его жена Елизавета Принеслик).
• Валерия Черноморцева — православная, бывшая политзаключённая.
• Полина Шарендо-Панасюк — католичка, бывшая политзаключённая.
• Андрей Авсиевич — православный христианин из Гродно, сын протодиакона, также бывший политзаключённый.
• Александр Капуцкий — правозащитник, католик византийского обряда из Молодечно.
• Павел Латушко — политик, православный христианин.
• Денис Кучинский — советник Светланы Тихановской, католик.

Ранее в базу розыска МВД РФ уже были внесены:
— евангельская христианка Елизавета Принеслик;
— католические священники Вячеслав Барок и Андрей Вощук (SDS);
— православный священник Константинопольского патриархата Георгий Рой;
— католический богослов и публицист Пётр Рудковский, ведущий белорусской службы Ватиканского радио;
— пастор Андрей Мамойко и его жена Вера (баптисты, Минск);
— старообрядцы Герман и Наталья Снежковы из Гомеля;
— член группы «Христианская визия», православный Дмитрий Корнеенко.

Сейчас Валерия учит литовский, чтобы официально проводить экскурсии в Литве, но из-за высокой нагрузки не может совмещать учёбу с работой и нуждается в помощи для оплаты курсов, жилья, страховки и учебных расходов.

Сбор открыт на платформе Bysol (донаты возможны только с небеларусских карт). Каждый, кто поддержит её от 50 евро, сможет получить экскурсию по Вильнюсу в благодарность.

Наталля Васілевіч выступіла на секцыі, прысвечанай разнастайным уразлівым групам палітвязняў, і распавяла пра вернікаў у зняволенні.

Вельмі часта вернікі за кратамі становяцца для іншых зняволеных духоўнай дапамогай, суцяшэннем і падтрымкай, аднак часта яны перажываюць дыскрымінацыю і іх права на сваборы рэлігіі парушаецца.

Таксама Васілевіч звярнула ўвагу на патэнцыял рэлігійных арганізацый на мясцовым і міжнародным узроўні ў справе дапамогі палітвязням і іх вызвалення.

????: Tony Danilov

Валерыя Чарнаморцава — экскурсавод, стваральніца віртуальнага музея савецкіх рэпрэсій у Беларусі.

У кастрычніку 2022 года яе затрымалі за экскурсію ў Курапатах, сімвалічна яна «заехала на Валадарку ў «Ноч расстраляных паэтаў», пра якую шмат расказвала на сваіх экскурсіях. У зняволенні Валерыя прабыла амаль тры месяцы і была прыгаворана да 2,5 года «хатняй хіміі».

Зараз былая палітзняволеная жыве ў Вільні, яна расказала свайму суразмоўцу Руслану Кулевічу пра сучасныя рэпрэсіі ў Беларусі і чаму яны падобныя да савецкіх.

З дому, апроч вопраткі, Валерыі дазволілі ўзяць з сабой маленечкае Евангелле, якое ёй вярнулі ў т.зв. “адстойніку” пры пераводзе з Акрэсціна на Валадарку. Валерыя расказала кранальную гісторыю пра тое, як яна хвалявалася за свой лёс, але пасля чытання Евангелля атрымала надзею на тое, што хутка выйдзе на свабоду.

Што ж яна прачытала ў Евангеллі? На што яна спадзяецца сёння? Бог вялікі, Ён творыць неверагодныя цуды і разбурае муры турмаў, а таксама муры грэшных сэрцаў.

Тэксты іх сведчанняў зараз можна прачытаць цалкам.

Валерыя Чарнаморцава. Асабісты досвед даследчыцы беларускіх вязняў ГУЛАГа, якая сама была палітычнай зняволенай у 2022-2023 гг.

BEL | EN

Кс. Вячаслаў Барок. Сітуацыя ў Каталіцкай Царкве ў Беларусі ў 2020-2023 гг. Гісторыя асабістага пераследу

BEL | EN

Священник Владимир Дробышевский. Ситуация в Православной Церкви в Беларуси в 2020-2023 гг. История личного преследования

RU | EN

Наталья Гаркович. Белорусские мирные протесты христиан в 2020-2023 гг.

RU | EN

Ігар Іваноў. Хрысціянская візія: Маніторынг парушэнняў правоў грамадзян і рэлігійных суполак і аб’яднанняў

BEL | EN

Life and Faith Under Oppression: Voices from Political Prisoners and the Persecuted Belarusian Christian Communities. Brussels, European Parliament, 31.05.2023.

Valieryja Charnamortsava, a researcher of Gulag prisoners, member of the Christian Vision group

1. Unfortunately, contemporary Belarus is a large concentration camp, a small, reconstructed GULAG or, as people mockingly say, LULAG.[1] As in the Soviet era, anyone inside the country can be violently arrested, accused of fictitious crimes without any evidence, and imprisoned for years or even decades. Regardless of their conditions, political prisoners in Belarus include the retired, sick, disabled, and mothers of many children. Currently, in our country there is no law at all, no human rights, or any norms of morality and humanism.

The death penalty in Belarus has not been abolished, and the political prisoners can soon expect their death sentences. Being a political prisoner in Lukashenka’s Belarus is comparable to being a Jew in a Nazi concentration camp: in the places of imprisonment, even yellow tags are sewn on the clothes of “political prisoner”, as they used to do this in those times.

A bit of my own experience.

2. I, like many Belarusians, was arrested in my own apartment on October 18, 2022. In the morning the policemen simply kicked out the doors, at gunpoint they ordered me to lie on the floor and handcuffed me. For many years I collected the memories of former prisoners of Stalin’s Gulag and assumed that I was mentally prepared for the moment when the heirs of Stalin’s NKVD would burst into my apartment. But you can’t be entirely ready for this. This method of arrest is justified only in relation to armed terrorists, while I am an unarmed civilian, a guide and researcher of the memories of the victims of Stalin-era repressions. Yet for them we are all but terrorists and extremists.

3. I was arrested by the KGB – in Lukashenska’s Belarus the Soviet name has not even been changed. However, I think that I had been lucky being arrested by them, and not by the so-called Gu(B)AZIK[2], who are real bandits and terrorists, for I personally:

– was not being kicked on the kidneys,

– was not handcuffed to the radiator,

– was not tortured with a taser,

– was not forced to record a “repentance video”,

unlike other political prisoners. All these was told to me by other arrested girls and women who were together with me in the prison cell.

4. I had to provide my cellphone password to the policemen in exchange for being able to dress properly, since I was still sleeping in my nightdress just before the arrest, and I had to change in front of them. The reason for this was that in the Akrestsina temporary detention center one is forbidden to receive any change of clothes – you remain in what you are wearing at the moment of arrest.

5. The KGB officers informed me that they were arresting me not so much for the protests of 2020, but for organizing of guiding tours to Kurapaty, the infamous place of mass executions in Minsk in 1937. Meanwhile, the officers who arrested me boasted that they use to travel to Vilnius and visit the KGB museum there. At the same time, a large amount of money about 2 months’ salary has been stolen from me, which was not recorded.

6. After the arrest and interrogation, I was brought, or rather convoyed, to one of the most terrible places of detention – the notorious pre-trial detention center on the Akrestsina street in Minsk. The transporting of prisoners under guard is also a kind of torture, since up to 4 people are stuffed into the so-called “glasses” which are as small as elevator’s cabin, sometimes without light, and are kept there for a long time. That was where I began experiencing panic attacks. I was lucky because I spent in Akrestsina only 10 days, while others are kept there for months. They make a kind of “conveyor”: the arrested are sentenced to 15 days by online “trials”, and then they are arrested again. For example, the human rights activist Nastya Loika spent 60 days there, Paval Sevyarynets spent 75 days in 2020, and the Orthodox priest Vladislav Bogomolnikov spent 110 days.

I have already said that they do not provide change of clothes there. Hygiene products such as toothpaste, toothbrushes, even toilet paper and sanitary pads on critical days are also banned for political prisoners, except for hard soap that makes your hair fall out. In a cell fit for only two persons, there were always 7-8 people deprived mattresses and bedsheets, so we had to sleep on the bare floor, which always had not enough room for us all. When the jailer received another order to punish the political prisoners even more, they transferred alcohol and drug addicts to us from another cell. For some time, there were 19 people in the 2-persons cell! I and others began to lose consciousness.

7. A special type of torture is the refusal to provide medical assistance to the imprisoned. The heart rhythm disturbance and hypertensive emergency is not a reason to call an ambulance since it is necessary to provide security. Medicine is in short supply and medical deliveries are prohibited! Therefore, it is not surprising that political prisoners can die behind the bars, as a recent example of Nikolai Klimovich who died on May 7 this year, suffering from heart decease.

8. After Akrestsina, I was transferred to the Pre-trial Detention center No. 1 on Volodarsky Street in Minsk, known as the 200-year-old Pishchalsky Castle. In the 19^th century cells the humidity is so high that your clothes don’t dry, and prisoners are more afraid of contracting tuberculosis than HIV. Human rights activist Maria (Marfa) Rabkova from my cell spent two and a half years in such conditions and now she is suspected of having thyroid cancer. In an even more humid cell next to the shower, the Nobel laureate Ales Byalyatsky was kept for a year and a half. By the way, there was a time when 7 people were kept in our cell on political charges, yet only Masha Rabkova and I were recognized as political prisoners. Now about half a thousand prisoners in this place are detained for political reasons, and there are 5 more pre-trial detention centers, 26 prison camps and 3 prisons where the situation is almost the same. Therefore, I consider the number of 1500 political prisoners counted by human rights activists in Belarus to be 4-5 times less than it really is. The conditions are terrible, as the imprisoned are allowed to take a shower only once a week, the rest of the time the water is only cold and of bad quality, and the drinking water is not provided at all. Non-smokers are kept together with those who smokers, while the latter are forced to spoke inside the cells. I suffered a lot because of this, and my blood pressure was critical and did not go down.

9. As a Christian believer, I was able to take a small Gospel with me when I was arrested, but I was not allowed to take it with me to the cell at Akrestsina, they gave it to me only after the transfer to the pre-trial detention center. The visits by priests, religious services, and communion were out of the question, even at Christmas, which I spent behind bars. The holiday celebrations are prohibited too. It is on Christmas and New Year that the most terrible jail “shakedowns”, the so-called “shmon”, are taking place. Neither a Christmas star, nor even an imitated Christmas tree branch were not allowed, and stars made of paper were torn and thrown away during the shakedown. Yet many people in these conditions do not give up, they pray and support each other.

10. As a researcher of Stalin’s repressions, who recorded about fifty memoirs of former Gulag prisoners, and then had my own experience of similar kind, I can testify that in fact the repressive system has changed little since the Soviet times. Thanks to many prayers for me, I was very lucky to be able to be released from imprisonment after being sentenced to probation, the so-called “home chemistry”, which allowed me to be evacuated to safety in a European country. However, several thousand political prisoners (we do not know the exact number) are still being held in inhuman conditions behind bars in Belarus. Practically, they are imprisoned just for the fact that in 2020 they made their choice in favor of democracy and European values. And they continue to live and believe that they will be released soon. I am speaking now as their voice and urge you and all Europeans not to forget us. For three years since 2020, the situation in Belarus has only changed for the worse, with intensifying repressions and terror against its own people. I implore you to do everything possible so that all political prisoners, without exception, are released and rehabilitated, and the criminal inhuman regime of Lukashenka and the direct perpetrators of the torture of innocent people are convicted. Freedom to all political prisoners of Belarus!

[1] A pun which joins the first two letter of surname “Lukashenko” to LAG (abb. “lager” – camp). (translator’s note).

[2] Main Directorate for Combating Organized Crime and Corruption of the MVD of the Republic of Belarus (translator’s note).

Слуханні «Жыццё і вера ва ўмовах ціску: галасы палітвязняў і пераследуемыя беларускія хрысціянскія абшчыны». Брусэль, Еўрапарламент, 31.05.2023 г.

Валерыя Чарнаморцава, чалец рабочай групы “Хрысціянская візія”.

1. На жаль, Беларусь сёньня – адзін вялікі канцлагер, рэстаўраваны маленькі ГУЛАГ ці, як сумна жартуюць, ЛУЛАГ. Як і ў савецкія часы, кожны чалавек унутры краіны можа быць гвалтоўна арыштаваны, абвінавачаны без доказаў за  выдуманыя злачынствы і кінуты за краты на гады і дзесяцігодзьдзі. Прычым, сярод палітвязьняў –  у тым ліку пенсіянеры, хворыя, інваліды і шматдзетныя маці.  У нашай краіне зараз адсутнічаюць закон, правы чалавека, любыя нормы маралі і гуманнасці.

А сьмяротнае пакараньне ў Беларусі не адмененае, і хутка для палітвязьняў можна чакаць расстрэльных прысудаў Быць палітзняволеным у Лукашэнкаўскай Беларусі – гэта, як быць габрэям у нацысцкім канцлагеры, “палітычным” зняволеным у калоніях нават жоўтыя біркі нашываюць, як у тыя часы.

Троху майго ўласнага досведу.

2. Мяне як і шмалікіх беларусаў арыштавалі ва ўласнай кватэры 18 кастрычніка 2022 года. Проста зраніцы выбілі дзьверы, пад дулам аўтаматаў загадалі класціся на падлогу, зашпілі кайданкі. Я шмат гадоў запісвала ўспаміны былых вязьняў сталіскага ГУЛАГу і меркавала, што была маральна гатовая да таго, калі ў маю кватэру ўварвуцца нашчадкі сталінскага НКВД. Але да гэтага нельга быць цалкам падрыхтаваным. Такі спосаб арышту апраўданы толькі ў дачыненні да ўзброеных тэрарыстаў, а я – бяззброная мірна асоба, экскурсаводка і дасьледчыца памяці ахвяраў сталінскіх рэпрэсіяў. Але для іх мы ўсе – тэратысты і экстрэмісты.

3. Мяне арыштоўвала КДБ – у лукашысцкай Беларусі яны нават не змянілі назвы з савецкіх часоў. Хаця лічу, што мне асабіста пашанцавала, што мяне арыштоўвалі менавіта яны, а не так званы Гу(Б)АЗІК – сапраўдныя бандыты і тэрарысты, бо мяне асабіста, у адрозьненьні ад іншых палітзэкаў:

– ня білі нагамі па нырках,

– не прышпільвалі кайданкамі да батарэі,

– не катавалі электарокерам,

– не прымушалі запісваць “пакаяльнае відэа”.

Пра ўсё гэта мне пасля расказвалі ў камерах іншыя арыштаваныя дзяўчаты і жанчыны.

4. А пароль ад тэлефона давялося памяняць на магчымасьць нармальна апрануцца, бо раніцай я яшчэ спала і была распранутая, праўда, пераапранацца давялося пры іх. А ІЧУ на Акрэсціна (Ізалятар часовага ўтрымання) не перадаюць ні зменнай вопраткі – толькі тое, што на сабе.

5. Супрацоўнікі КДБ далі мне зразумець, што арыштоўваюць мяне не столькі за пратэсты 2020-тага, колькі за арганізацыю і правядзенне экскурсіяў у Курапаты, вядомае месца масавых расстрэлаў у Мінску ў 1937-м. Дарэчы, кадэбісты, якія мяне арыштоўвалі хваліліся, што ездяць у Вільню, у тым ліку наведваюць там музей КГБ . Пры гэтым без пратакола яны скралі ў мяне вялікую суму грошай, прыкладна 2 месячныя зарплаты.

6. Пасля арышта і допытаў, мяне адвезлі, дакладней, этапавалі, у адно з самых жудасных месцаў зняволеньня – сумна вядомы ізалятар па вул. Акрэсціна ў Мінску. Этапаваньне вязьняў  – таксама катаванне, бо ў так званыя стаканы – як маленькія ліфты, набіваюць да 4-х чалавек – часам без святла – утрымліваць працяглы час. У мяне там пачаліся панічныя атакі. Мне пашанцавала, бо на Акрэсціна, я прабыла толькі 10 сутак, бо іншых трымаюць там месяцамі, робяць канвеер – “судзяць” онлайн на 15 сутак, пасля пераарыштоўваюць наноў. Так праваабаронца, Наста Лойка прабыла там 60 сутак,  Павал Севярынец ў 2020-м  – 75 сутак, а праваслаўны святар Уладзіслаў Багамольнікаў – 110 сутак.

Я ўжо казала, што там не даюць зьменнай вопраткі. Таксама для палітычных забароненыя сродкі гігіены – пасты, зубныя шчоткі, нават туалетная папера і  жаночыя пракладкі ў крытычныя дні. Толькі дзехцярнае мыла, ад якога выпадаюць валасы. У нашай 2-х мясцовай камеры заўсёды трымалі 7-8 чалавек без ніякіх матрасаў і бялізны, спаць трэба было на голай падлозе, але і яе не заўсёды хапала. Калі прыйшоў загад яшчэ больш пакараць палітычных, да нас перавялі алкагалічак і наркаманак з іншай камеры. Нейкі час у 2-хмясцовай камеры было 19 чалавек! Я і іншыя пачалі губляць прытомнасьць.

7. Асобны від катаванняў – неаказанне медычнай дамогі.  Зрыў сардэчнага рытма і гіпертанічны крыз – не падстава  выклікаць хуткую, бо трэба было забяспечваць ахову. Медыкаментаў не хапае, а медыцынскія перадачы забаранілі! Нядзіўна, што палітзняволеныя паміраць за кратам, нядаўні прыклад  сардэчніка Мікалая Клімовіча, які памёр 7 траўня сёлета.

8. Пасля Акрэсціна мяне перавялі ў СІЗА №1 на вуліцы Валадарскага ў Мінску, вядомае, як 200-гадовы Пішчалаўскі замак. У камерах 19 ст. вільгаць такая, што рэчы ня сохнуць, вязьні больш баяцца захварэць на туберкулёз, чым на ВІЧ. Праваабаронца Марыя (Марфа) Рабкова з маёй камеры правяла ў гэтых умовах 2,5 гады і зараз мае падазрэнне на рак шчытападобнай залозы. А ў яшчэ больш вільготнай камеры побач з душам 1,5 гады утрымліваўся нобелеўскі лаўрэат Алесь Бяляцкі. Дарэчы, у нашай камеры нейкі час утрымлівалася 7 чалавек па палітычных артыкулах, але толькі Маша Рабкова і я былі прызнаныя палітвязнямі. Зараз прыкладна палова з тысячы зьняволеных гэтага месца зьяўляюцца палітычнымі, а яшчэ ёсьць 5 іншых СІЗА, 26 калоніяў і 3 турмы, дзе сітуацыя прыкладна такая ж. Таму лічбу праваабаронцаў у 1500 палітвязьняў у Беларусі лічу ў 4-5 разоў змешанай. Дарэчы, у душ водзяць толькі раз на тыдзень,  у іншы час вада толькі халодная, дрэннай якасці, пітной няма. Тыя хто, паліць, утрымліваюцца разам з тымі, хто не паліць, а паліць вымушаныя ў камерах. Я праз гэта моцна пакутавала. Ціск быў крытычны і не зніжаўся.

9. Я як верніца пры арышце змагла ўзяць з сабой маленькае Евангельле, але на Акрэсьціна мне не дазволілі ўзяць яго ў камеру, аддалі толькі пасля этапа ў СІЗА. Але пра наведваньне сьвятароў, службаў і прычасьця не было гаворкі, нават на Раство, якое я правяла за кратамі. Больш за тое, сьвяты там забароненыя. Менавіта на Раство і Новы Год там адбываюцца самы страшныя праверкі, так званыя шмоны. Ні калядную зорку, ні нават штучную галінку каляднай елкі не прапусьцілі, а зоркі з паперы рвалі і выкідалі падчас шмонаў. Але шмат хто ў гэтых ўмовах не падаюць духпм, моляцца,  падтрымліваюць адно аднаго.

10. Як дасьледчыца сталінскіх рэпрэсіяў, якая запісала каля паўсотні ўспамінаў былых вязьняў ГУЛАГу, а пасьля троху адчула гэта на ўласным досьведзе, магу засьведчыць, што фактычна рэпрэсіўная сістэма з савецкіх часоў мала зьмянілася. Мне вельмі пашанцавала, што праз шматлікія малітвы за мяне я змагла выйсьці, атрымаўшы так званую “хатнюю хімію” ды эвакуявацца ў бясьпечную еўрапейскую краіну.  Але некалькі тысячаў палітвязьняў (мы ня ведаем зараз дакладную колькасьць) яшчэ ўтрымліваюцца ў нечалавечых умовах за кратамі ў Беларусі. Яны, фактычна, сядзяць за тое, што ў 2020-м зрабілі свой выбар на карысьць дэмакратыі і еўрапейскіх каштоўнасьцяў. І яны працягваюць жыць і верыць, што будуць вызваленыя ў хуткім часе. Я зараз – іх голас – заклікаю вас і ўсіх еўрапейцаў не забывацца на нас. За 3 гады з 2020-га сітуацыя ў Беларусі зьмяняецца толькі да горшага, да ўзмацненьня рэпрэсіяў і тэрору над уласным народам. Прашу зрабіць усё магчымае, каб усе без выключэння палітычныя вязьні выйшлі на волю і былі рэабілітаваныя, а злачынны антычалавечы рэжым Лукашэнкі і непасрэдныя выканаўцы катаваньняў над нявіннымі людзьмі былі асуджаныя.

Freedom to all political prisoners of Belarus!

Урочышча Курапаты на паўночна-усходнім ускрайку Менску — знакавае месца для Беларусі, якое зьяўляецца сымбалем сталінскіх рэпрэсіяў для сусьветнай супольнасьці. Менавіта ў Курапатах у чэрвені 1988 года яшчэ пракуратурай БССР была адкрытая першая ў Савецкім Саюзе крымінальная справа па факце масавых расстрэлаў НКВД напрыканцы 1930-х гадоў. Менавіта паводле матэрыялаў гэтай справы ў Курапатах НКВД расстраляла найменш 30-32 тысячаў чалавек. Незалежныя дасьледчыкі называюць лічбу да 100 тысяч, а першаадкрывальнік гэтага месца, вядомы палітык Зянон Пазьняк у свой час назваў лічбу да 250 тысячаў. Менавіта ён прапанаваў і канцэпцыю мемарыялізацыі гэтага журботнага месца — Народны мемарыял Лес крыжоў.

Адкрыцьцё гэтага ўрочышча пасьля публікацыі ў газеце ЛІМ 3 чэрвеня 1988 года артыкула Зянона Пазьняка і Яўгена Шмыгалёва “Курапаты — дарога сьмерці” мела эфект выбуха ў тагачасным беларускім грамадзтве, бо паўстагодзьдзі да гэтага тэма масавых сталінскіх рэпрэсіяў была пад забаронай. Тады ў Курапатах пачаліся першыя мітынгі. Шмат хто ставіў тут крыжы і помнікі сваім рэпрэсаваным сваякам, расстраляным і бязь зьвестак загінулым у ГУЛАГу, а затым шэсьце сюды на Дзядзы стала шматгадовай традыцыяй.

Але нашчадкам сталіністаў і НКВД, якімі лічаць сябе сённяшнія беларускія ўлады, якія фактычна аднаўляюць палітыку масавых рэпрэсіяў савецкага часу, гэтае месца муляла ўвесь час. Крымінальную справу па факце масавых расстрэлаў адкрывалі яшчэ некалькі разоў “па просьбах ветэранскіх арганізацыў”, спрабуючы даказаць, што там расстрэльвалі людзей не энкавэдысты, а нацысты, але высновы археолагаў і адмыслоўцаў былі адназначнымі. Тым не менш, кнігі “незалежных дасьледчыкаў”, якія прытрымліваюцца нацысцкай версіі, працягваюць выходзіць да гэтага часу.

У 2000 годзе падчас пашырэньня Менскай кальцавой дарогі Курапаты спрабавалі зьнішчыць і тады паўстала знакамітая паўгадавая варта. У 2018-м годзе на адной з ускраінаў гэтага журботнага месца, нягледзячы на пратэсты грамадзкасьці адчынілі забаўляльны комплекс “Паедзем-Паядзім”. А напярэдадні Вялікадня 2019 года пачаўся вядомы курапацкі Крыжалом, калі па загадзе беларускага дыктатара было зьнесена шмат вялікіх крыжоў з боку гэтай рэстарацыі.

Увесь час кіраваньня Лукашэнкі тут адбываецца духоўнае змаганьне паміж праўдай і маной, сьвятлом і цемрай. Але, на маю думку, гэтае месца мае асаблівую Божую абарону, бо магло быць зьнішчанае безьліч разоў. Дарэчы паводле шматлікіх успамінаў сьведкаў зносаў цэркваў і крыжоў у савецкі час, тыя, хто іх знасіў, доўга не жылі і мелі незайздросны лёс. І як напрыканцы 1980-х з Курапатаў пачалося вызваленьне беларускага грамадзтва, дык зараз тут яно і скончыцца, сякера пры корані дрэва ўжо ляжыць (Мт 3:10).