Христианские диссиденты в Беларуси, восточноевропейской стране, тесно связанной с Владимиром Путиным и Российской Федерацией, опубликовали сборник безответных обращений в Ватикан по поводу атмосферы репрессий в их стране, подчеркнув растущее разочарование в папской дипломатии.

Организация «Христианская визия» издала в октябре в Лондоне 60-страничную книгу, которая включает в себя обращение из тюремной камеры к Папе Франциску в августе 2021 года политзаключенного-католика Игоря Лосика, а также упоминает об обращении к Понтифику заключенного правозащитника Алеся Беляцкого, лауреата Нобелевская премия мира 2022 года.

В книгу также вошло большое письмо папе Франциску от лидера белорусской оппозиции в изгнании Светланы Тихановской от декабря 2020 года, в котором она просит папу вознести молитвы и сказать «подлинное слово правды и справедливости».

В августе 2020 года авторитарный руководитель Беларуси Александр Лукашенко в шестой раз получил власть в результате фальсифицированных выборов, что вызвало волну протестов, в которых были заметны голоса католиков.

Однако по указанию Рима церковь с тех пор в основном хранит молчание, что многие считают попыткой потакать режиму Лукашенко.

В ответ на слова Минско-Могилевского архиепископа Тадеуша Кондрусевича режим запретил лидеру церкви вернуться в страну после визита в соседнюю Польшу.

Вернуться Кондрусевичу, наконец, разрешили только на Рождество, после осмотрительных визитов в Беларусь архиепископа Пола Галлахера, министра иностранных дел Ватикана, и опытного ватиканского дипломата архиепископа Клаудио Гуджеротти.

Однако всего две недели спустя Кондрусевича отправили в отставку в связи с достижением им 75 лет, а на его место был назначен архиепископ Юзеф Станевский, более молодая и сговорчивая фигура.

Когда Лукашенко, первый и пока единственный глава государства постсоветской Беларуси, в 2020 году после 26 лет пребывания у власти был снова объявлен переизбранным, епископы католической церкви, составляющие около 15 процентов 9,4-миллионного населения, осудили последовавшие за этим репрессии в отношении политических оппонентов.

Новый посол Ватикана в Беларуси, архиепископ хорватского происхождения Анте Йозич, тем временем прибыл в Минск, столицу Беларуси. Он был известен своим участием в переговорах по спорному соглашению Рима с Китаем от 2018 года, которое дало коммунистическому правительству право голоса при назначении католических епископов.

И хотя с тех пор Йозич избегал интервью в СМИ и никак четко не обозначал своих намерений, многие белорусы считают, что он придерживался чрезмерно осторожного подхода в дипломатических контактах с режимом Лукашенко.

Несмотря на аресты по меньшей мере 10 священников и многих видных католиков-мирян, посольство Ватикана в Беларуси никак публично не отреагировало.

11 ноября  в нунциатуре на приеме, посвященном 30-летию дипломатических отношений, Йозич, напротив, с энтузиазмом говорил о том, как история отношений между Ватиканом и Беларусью «дополняется новыми замечательными страницами».

А когда 26 ноября скоропостижно скончался министр иностранных дел Беларуси Владимир Макей, которого лидеры оппозиции обвиняли в поддержке массовых репрессий, нунций отслужил в его честь особую мессу, чего не удостоился, например, Витольд Ашурок, политзаключенный католик, умерший в тюрьме от жестокого обращения в мае 2021 года.

По словам Наталли Василевич, представительницы группы “Христианская визия”, группа еще не получила никакого ответа от Ватикана по поводу книги, и такое игнорирование тяжело терпеть.

«Ситуация скорее ухудшается, чем улучшается, арестов и тюремных заключений становится все больше, поэтому важно, чтобы Ватикан как сильный моральный авторитет получал точную информацию, и что-то заявлял», — сказала она NCR.

«Папу или ватиканского дипломата никто не арестует за то, что они высказывают свое мнение», — отметила Василевич. — «Однако если смотреть из Беларуси, кажется, что Рим больше заинтересован в хороших отношениях с режимом Лукашенко».

Некоторые аналитики задаются вопросом, не пытается ли Ватикан воссоздать свою политику времен “холодной войны”, более известную как «Восточная политика», которая стремилась вовлечь советский мир в так называемые «малые шаги» и предлагала некоторое сотрудничество с репрессивными режимами в надежде на дипломатические уступки. Они также задаются вопросом, работает ли эта новая версия такой политики.

По разным оценкам, не менее 10 000 человек были задержаны за акции протеста против режима Лукашенко, который столкнулся с еще более жесткими санкциями со стороны Запада после того, как предоставил свою территорию для поддержки кровавого вторжения России в Украину.

Более 1400 политических заключенных, в том числе многочисленные католики, томятся в тюрьмах Беларуси, как отмечается в Резолюции Европарламента от 24 ноября, где перечислены «несовершеннолетние, инвалиды, пенсионеры и тяжелобольные», а также упоминаются и «систематические репрессии», направленные на то, чтобы заставить замолчать «все оставшиеся независимые голоса».

В августе в Минске принудительно закрыли католическую начальную школу. В сентябре знаковый храм столицы – Костел св. Симона и Елены, который в народе называют Красным костелом, закрыли после незначительного пожара, и власти потребовали вынести оттуда всё культовое имущество общины.

В открытом письме Лукашенко местные католики обвинили в пожаре «неустановленных лиц» и назвали закрытие церкви «неправильной и чрезмерной реакцией».

Тем не менее, милиция также разогнала богослужение и пригрозила арестом настоятелю храма кс. Владиславу Завальнюку, который возглавляет приход на протяжении 32 лет и является ветераном советской ссылки и принудительной психиатрии, который на закрытие храма ответил голодовкой.

Хотя несколько белорусских епископов призвали к возвращению Красного костела, нунциатура Анте Йозича сообщила польскому информационному агентству «Белсат», что никаких заявлений по этому поводу делать не будет.

Артем Ткачук, католический социальный работник и активист, настаивает на том, что необходима более жесткая позиция.

Из-за своих тесных связей с Россией у Беларуси мало выхода на международную арену. И после того, как католическая церковь высказалась, когда в сентябре 2021 года в белорусской официальной ежедневной газете «Минская правда» появилась оскорбительная антикатолическая карикатура, режим сделал газете должный выговор.

«Конечно, католическая церковь здесь в меньшинстве — ей не хватает веса своей сестринской церкви в Польше, и она вынуждена следовать инструкциям Святого Престола», — отметил Ткачук NCR.

«Но несмотря на современные распространенные разговоры о синодальности, здесь все выглядит совсем по-другому. В то время как Ватикан сосредотачивает внимание на официальной дипломатии и оказывает давление на местных епископов и священников, чтобы они подчинялись, католическое сообщество, похоже, не принимается во внимание», — сказал он.

Ткачук считает, что позиция Ватикана принизила значение Кондрусевича, которого ценил и которому доверял сам Папа Иоанн Павел II, и который рассматривается как важный свидетель истории во время и после краха коммунистического режима.

Василевич с этим согласна.

По ее словам, даже малейшее проявление протестной позиции может привести к аресту, поэтому возможно, «действовать подковёрно», действительно более разумно, как сейчас и делают многие католики. Но если условия в конечном счете изменятся, будут исследовать именно публичные свидетельства церкви, сказала она.

«Репрессии не означают контроль — и мы не обязательно должны сотрудничать с режимом, который просто полагается на силу», — сказал координатор «Христианского видения».

«Ватикан пришел к четкому выводу, что открытое высказывание может навредить местной католической общине, поэтому фактически встал на сторону режима, когда Кондрусевича отстранили от должности», — сказала она. «Тем не менее, несмотря на все усилия Рима, ничто не мешает режиму действовать против католиков, когда он того пожелает».

«Репрессии не означают контролируемости — и мы не обязательно должны сотрудничать с режимом, который полагается на грубую силу», — сказала координаторка «Христианской визии».

«Ватикан пришел к четкому выводу, что открытое высказывание позиции может навредить местной католической общине, поэтому фактически встал на сторону режима, когда Кондрусевича отстранили от должности», — отметила она. — «Тем не менее, несмотря на все усилия Рима, ничто не мешает режиму действовать против католиков, когда он того пожелает».

Некоторые наблюдатели настроены более оптимистично.

Когда католичка, мать пятерых детей, Ольга Золотарь, была задержана и подвергнута пыткам за то, что администрировала интернет-чат своего дома в Минске, Йозич навестил ее в тюрьме, оставив Библию и молитвенник. И когда в сентябре 2021 года были освобождены 13 политзаключенных, он приветствовал этот шаг как жест примирения.

Даже на праздничном приеме 11 ноября Йозич отметил, что некоторые «трудности» по-прежнему требуют «конкретных решений», и сказал, что Святой Престол «поддержит гражданское общество» и поможет «защитить права всех без исключения граждан».

В своем последнем послании на начало Адвента Кондрусевич также высказался более решительно, призвав к возвращению Минского Красного костела как «символа католической церкви в Беларуси», а также к «солидарности со страждущими и нуждающимися».

Ослабит ли это разочарование — другой вопрос.

Из последних репрессий режима против церкви — административный арест на 15 суток вице-декана Могилевского деканата кс. Виталия Чеботаря. Также к двум годам заключения в колонии была приговорена 69-летняя католичка, учительница на пенсии, Эмма Степулёнок — за “оскорбления представителя власти”.

В городе Бресте на западе Беларуси был арестован редактор греко-католического газеты “Царква” Игорь Барановский —  за «распространение экстремистских материалов». Известный греко-католический священник о. Игорь Кондратьев также был арестован.

Тем временем председатель Конференции католических епископов Беларуси епископ Олег Буткевич, вместо ответа на сборник обращений “Христианской визии”, потребовал от католического представителя группы о. Вячеслава Барка, который вынужден был просить убежища в Польше летом 2021 года, чтобы тот избегал дальнейших выступлений в СМИ.

25 ноября в дом родителей Барка в Витебске прибыла милиция, с пристрастием расспрашивая, употреблял ли священник наркотики и алкоголь и когда он планирует вернуться в Беларусь.

Сайт газеты зараз недасяжны.

Осенью 2020 года Игорь Барановский отсидел 30 суток.

Летом 2021 года на него вновь оказывалось давление — за репосты ссылок на телеканал «Белсат» заводились административные дела, суды растянулись тогда по времени. Дела возвращались на доработку, но в итоге известно, что все же ему вынесли взыскание в виде штрафа.

Сам верующий активист комментировал в то время, что оказываемое на него давление было связано с письмом митрополита Вениамина к епископам БПЦ об угрозе активизации униатов в Беларуси (тот, в частности, обращал внимание на личность Игоря Барановского и на административный процесс, начатый против него, как пример «протестной активности» греко-католиков).

Известно, что Барановского судили по статье 19.11 (Распространение экстремистских материалов) за публикацию, появившуюся в мае 2021 года на странице газеты «Царква» в Facebook, и в этой публикации содержалось видео «Белсата». При этом продукция издания «Белсата» признана «экстремистскими материалами» только в июле 2021 года.

Дела обоих рассматривал судья Андрей Грушко.

Оба Игоря уже двое суток провели в изоляторе, так как были задержаны 2 ноября.

Игорь Барановский — один из первых верующих греко-католической общины в Бресте.

Осенью 2020 года Игорь Барановский отсидел 30 суток.

Летом 2021 года на него вновь оказывалось давление — за репосты ссылок на телеканал «Белсат» заводились административные дела, суды растянулись тогда по времени. Дела возвращались на доработку, но в итоге известно, что все же ему вынесли взыскание в виде штрафа.

Сам верующий активист комментировал в то время, что оказываемое на него давление было связано с письмом митрополита Вениамина к епископам БПЦ об угрозе активизации униатов в Беларуси (тот, в частности, обращал внимание на личность Игоря Барановского и на административный процесс, начатый против него, как пример «протестной активности» греко-католиков).

“Сёньня, 30 сьнежня, у судзе Маскоўскага раёну г. Берасьця адбыўся разгляд адміністрацыйнай справы супраць мяне за рэпосты з рэсурса Бел-т, які прызнаны ўладамі экстрэмісцкім па арт. 19.11.

Перад гэтым матэрыялы справы суддзя двойчы адпраўляў на дапрацоўку. 28 сьнежня трэці раз перапісалі па-новаму пратаколы пра адміністрацыйнае парушэньне: 2 пратаколы за рэпосты з Бел-ту ў Фэйсбуку ад 27.07.2021 (уласна ў дзень, калі рэсурс прызналі экстрэмісцкім!) і яшчэ 10 пратаколаў за кожны рэпост да гэтай даты ў ліпені 2021 г.

29 ліпеня 2021 г. у мяне быў з санкцыі пракурора вобшук КГБ, і тады пасьля допыту і праверкі майго смартфона і кампутара ніякіх прэтэнзій да мяне не было. Але ў кастрычніку зьявіўся вельмі дзіўны ліст праваслаўнага мітрапаліта Веніяміна, які выклікаў пэўны рэзананс у хрысьціянскіх колах, дзе ўгледзелі небясьпеку ў рэлігійна-асьветніцкай дзейнасьці ўніятаў, сярод якіх асобна была згадана мая асоба і грэка-каталіцкая парафія ў Берасьці.

Вердыкт сёньняшняга суда нада мной – штраф 20 базавых (580 руб.), якія я павінен сплаціць на працягу месяцу. Дзякуй Богу – не 15 сутак, як цяпер атрымліваюць многія па гэтым артыкуле, бо я падхапіў вірус і быў трохі прыхварэўшы і напярэдадні суда яшчэ ляжаў у ложку. Дзякуй Богу – Новы год змагу сустрэць з блізкімі мне людзьмі.

Дзякую ўсім, хто ўвесь гэты час перажываў і маліўся за мяне, падтрымліваў у судзе! Мне было гэта важна.

Як і 2021 год, новы 2022 год, напэўна будзе няпростым для грамадзянскай супольнасьці Беларусі. Але хай Новы год будзе больш спакойным для ўсіх нас, хай надзея на годнае жыцьцё ў сваёй роднай краіне не згасае. Усім зычу здароўя і волі ў Новым 2022 годзе.”

Крыніца

На Ігара Бараноўскага, грэка-каталіцкага верніка з Брэста, рэдактара грэка-каталіцкай газеты царква завялі адміністратыўную справу паводле ч. 2 арт. 19.11 КаАП РБ («распаўсюд, выраб, захоўванне, перавозка інфармацыйнай прадукцыі, якая змяшчае заклікі да экстрэмісцкай дзейнасці ці прапагандуе такую дзейнасць»).

Ігару інкрымінуецца, што ён 27 ліпеня (у дзень, калі «Белсат» быў прызнаны «экстрэмісцкім») размесціў у сваіх сацсетках дзве спасылкі на «Белсат». Па адной спасылцы было відэаінтэрв’ю Ціханоўскай, па другой – банэр з інфармацыяй пра колькасць палітвязняў у Беларусі.

Судовы працэс адбудзецца 28 кастрычніка ў судзе Маскоўскага раёна Берасця.

Паводле: @belsat

Грамадзка-палітычны крызіс у Беларусі, які пачаўся год таму, не абмінуў Праваслаўную і Каталіцкую цэрквы. Экспэрты і вернікі абедзьвюх канфэсій расказваюць, як зьмянілася жыцьцё цэркваў праз год пасьля замены праваслаўнага мітрапаліта і забароны вяртацца на радзіму каталіцкаму.

І зьмена мітрапаліта Паўла на мітрапаліта Веньяміна, і забарона на ўезд з Польшчы ў Беларусь для арцыбіскупа Кандрусевіча адбыліся прыблізна ў той самы час, у разгар пасьлявыбарчых пратэстаў у Беларусі. Кандрусевічу пазьней дазволілі вярнуцца, але ён страціў пасаду галавы Каталіцкай царквы ў Беларусі.

Ад тых датаў з боку ўлады супраць сьвятароў абедзьвюх цэркваў не спыняюцца рэпрэсіі. За апошні год праз турмы ў Беларусі прайшлі як каталіцкія, так і праваслаўныя сьвятары. Іх пазбаўлялі адных прыходаў і высылалі ў іншыя, ім прысуджалі штрафы. Пад рэпрэсіі падпаў і горадзенскі архіяпіскап Арцемій, які адкрыта асуджаў гвалт з боку сілавікоў. Невядомыя напалі на каталіцкую курыю ў Менску, пры нявысьветленых абставінах пачаўся пажар у нацыянальным санктуарыі ў Будславе.

Толькі 7 верасьня адбыліся два здарэньні, датычныя сьвятароў абедзьвюх канфэсій. У дзяржаўнай газэце «Мінская праўда» апублікавалі выяву каталіцкіх сьвятароў з нацысцкай свастыкай замест крыжоў. А ў другой палове дня стала вядома пра ператрус у праваслаўнага сьвятара ў Менску Дыянісія Карасьцялёва.

Мы папрасілі экспэртаў і вернікаў, каталікоў і праваслаўных, расказаць, як зьмянілася жыцьцё іхных цэркваў за год пасьля пачатку грамадзка-палітычнага крызісу ў краіне.

«Касьцёл у Беларусі ня мае свабоды дзеяньняў»

Ксёндз Вячаслаў Барок, пробашч каталіцкай парафіі ў Расонах, на Віцебшчыне, ютуб-блогер. Быў асуджаны на адміністрацыйны арышт. Пакінуў Беларусь, цяпер часова знаходзіцца ў Польшчы.

«Цягам апошняга году тэма грамадзка-палітычнага крызісу і ўсе праблемы грамадзтва, зьвязаныя зь ім, у тым ліку перасьлед рэжымам вернікаў-каталікоў за вернасьць фундамэнтальным каштоўнасьцям грамадзкага жыцьця — праўдзе, справядлівасьці, свабодзе і любові, пра якія кажа сацыяльнае вучэньне касьцёла, проста зьніклі з афіцыйнага парадку дня ў Каталіцкай царкве Беларусі.

На жаль, вымушана прыходзіш да такой высновы, калі знаёмісься з вынікамі працы трох пленарных паседжаньняў Канфэрэнцыі каталіцкіх біскупаў у Беларусі, якія адбыліся ў пэрыяд з кастрычніка 2020 па верасень 2021 году. Акурат на такіх паседжаньнях абмяркоўваюцца самыя важныя праблемы з жыцьця Касьцёла. На думку ж цяперашняга кіраўніка канфэрэнцыі біскупаў, «…крызісная сытуацыя занадта не перашкодзіла і не абмежавала служэньне Касьцёла, ня лічачы пэўных абмежаваньняў, якія закранулі трансьляцыю імшы, і часам павышаны кантроль уладаў над дзейнасьцю некаторых сьвятароў і парафій».

Усё гэта насамрэч крыху дзіўна, бо Ватыкан у той самы час афіцыйна двойчы зьвяртаў увагу на Беларусь і рабіў тое ў кантэксьце супрацьстаяньня, якое паўстала ў краіне паміж народам і ўладай. Атрымліваецца дысананс паміж афіцыйнымі заявамі Ватыкана і беларускім япіскапатам. Разам з тым у сябе ў храмах біскупы і сьвятары і надалей прапаведуюць праўду Эвангельля. Біскуп Тадэвуш Кандрусевіч на пэнсіі робіць гэта ня менш актыўна і старанна, чым калі быў афіцыйным тварам беларускага Касьцёла, а біскуп Буткевіч перакананы, што ўсё ж нам патрэбен «капэрнікаўскі пераварот».

У той жа час у Касьцёле ўсё больш нагрувашчваецца пытаньняў, ад вернікаў і ня толькі, да найвышэйшых пастыраў, і на гэтыя пытаньні не гучыць адказаў. Гэтыя пытаньні — просьбы ясна акрэсьліць, дзе дабро, а дзе зло. Так, пакуль адчувальным застаецца недахоп яснага навучаньня Касьцёла з маральнай ацэнкай дзеяньняў розных суб’ектаў беларускага крызісу, без адказу застаюцца лісты да Папы Рымскага ад Ціханоўскай, Севярынца, Лосіка.

Ватыкан наўпрост мала кажа, але пасылае знакі. Сярод іх і той, што ў Менску з адстаўкай мітрапаліта Кандрусевіча ня стала мітрапаліта і ардынарыя, і цяпер ёсьць толькі адміністратар (значыць — часовы). Гэта знак усяму сьвету і Беларусі, што ўсё ж у Беларусі існуе велізарны крызіс. Касьцёл у Беларусі ня мае свабоды дзеяньняў, і пытаньне — ці мае кандыдатаў на мітрапаліта, калі месца вакантнае?»

«Беларускі Касьцёл не сышоў з пазыцый, заяўленых восеньню 2020 году, і вярнуўся да актыўнай унутранай працы»

Вернік Віталь (імя зьмененае), актыўны ўдзельнік жыцьця Каталіцкай царквы ў Беларусі, асабіста знаёмы з многімі сьвятарамі і ведае сытуацыю ўнутры Касьцёла.

«Пасьля вяртаньня арцыбіскупа Кандрусевіча, у прынцыпе, актыўная фаза пэўнага супрацьстаяньня беларускага Касьцёла і ўладаў замерла ў адным пункце і істотна не зьмяняецца.

Беларускі Касьцёл не сышоў з пазыцый, заяўленых восеньню 2020 году, і вярнуўся да актыўнай унутранай працы і прыстасаваньня да новых умоваў. Калі гаварыць пра базавую працу зь людзьмі ў парафіях, то націск кладзецца на актывізацыю людзей пасьля ковіду. Сьвятары падкрэсьліваюць, што людзей у касьцёлах сапраўды паменела. Да таго ж ідзе пошук новых формаў душпастырства. Падаецца, што прыкасьцельныя фэсты сталі новым адкрыцьцём 2021-га — адбыліся хрысьціянскія фэсты ў Менску, Уселюбе, Удзеле, Наваградку, Перадзельску і інш. У многія парафіі вярнуліся канікулы з Богам для дзяцей і моладзі.

Напэўна, звужаецца супраца парафій і мясцовых уладаў. Раней гэтая зьява ня мела сыстэмнага характару, а будавалася ў залежнасьці ад адкрытасьці лякальнага кіраўніцтва. Таму агулам ідзе трэнд да закрываньня Касьцёла ў сабе і канцэнтрацыі на асноўных кірунках унутрыкасьцельнай дзейнасьці. Таксама касьцёл знаходзіцца на пазыцыях чаканьня. Па-першае, усё грамадзтва чакае разрадкі і вырашэньня палітычнай сытуацыі, і, натуральна, каталікі таксама. Па-другое, Касьцёл знаходзіцца на парозе найвялікшых герархічных зьменаў з пачатку 90-х гадоў. Няма ардынарыя ў Менску, чакаюць выбару таксама мітрапаліта, горадзенскі і пінскі біскупы — на парозе пэнсіі, апостальскі адміністратар біскуп Вялікаселец таксама ўжо дэ-факта пэнсіянэр. То бок з усіх беларускіх біскупаў толькі чацьвёра будуць працягваць працу — гэта біскупы Буткевіч, Касабуцкі, Яшэўскі і Станеўскі. У найбліжэйшы час чакаюцца новыя біскупскія намінацыі, гэта факт.

Адыходзіць цэлае пакаленьне кіраўніцтва беларускага Касьцёла, і новыя біскупы будуць кіраваць тутэйшымі дыяцэзіямі наступныя дзесяцігодзьдзі. Пры выбары і прызначэньні біскупаў Ватыкан кіруецца цэлым шэрагам момантаў, у тым ліку меркаваньнем уладаў. У нашай сытуацыі гэты момант набыў вялікі ўплыў. Ватыкану трэба знайсьці кандыдатуры, якія будуць прымальныя і для ўладаў, і для сьвятароў і духоўных асобаў. А гэта вельмі няпростая задача».

«Каталіцкая царква здолела захаваць і нават умацаваць у беларускім грамадзтве свой аўтарытэт»

Ігар Бараноўскі — адзін з заснавальнікаў берасьцейскай грэка-каталіцкай парафіі. Рэдактар газэты «Царква».

«За мінулы год сытуацыя ўнутры Каталіцкай царквы ў Беларусі зьмянялася, на мой погляд, гэтаксама, як і ў цэлым у беларускім грамадзтве — рэпрэсіі зрабілі сваё, прымусілі быць больш асьцярожнымі, але не зьмянілі агульнага стаўленьня — непрыманьня гвалту і хлусьні. У сытуацыі пасьлявыбарчага крызісу ў краіне ярархі і многія рыма- і грэка-каталіцкія сьвятары адпачатку імкнуліся быць са сваім народам, былі за праўду і справядлівасьць падчас выбараў, заклікалі ўлады да дыялёгу і мірнага вырашэньня сытуацыі, адназначна асуджалі гвалт і ўжываньне сілы на вуліцах беларускіх гарадоў.

За сваю пазыцыю Каталіцкая царква ў Беларусі зазнала моцны ціск лукашэнкаўскай улады, мэтай якога было прымусіць царкву змоўкнуць, падпарадкавацца і ня ўмешвацца ў вырашэньне крызіснай сытуацыі. Аднак, нягледзячы на рэпрэсіўныя захады ўладаў супраць мітрапаліта Кандрусевіча, афіцыйныя папярэджаньні некаторым каталіцкім парафіям абодвух абрадаў за заявы і дзеяньні іх сьвятароў, у цэлым лукашэнкаўскія ўлады ня здолелі прымусіць ярархаў і духавенства Каталіцкай царквы ў Беларусі адысьці ў гэтай сытуацыі крызісу ад сваёй першаснай крытычнай ацэнкі дзеяньняў улады і пазыцыі, заснаванай на сацыяльнай навуцы царквы.

Хоць былі і затрыманьні, і арышт на суткі некалькіх рымска- і грэка-каталіцкіх сьвятароў, вымушаны ад’езд з краіны вядомага хрысьціянскага відэаблогера кс. Вячаслава Барка, які з хрысьціянскіх пазыцыяў рэгулярна крытыкаваў улады, а таксама адʼезд некаторых іншых сьвятароў, Каталіцкая царква ў Беларусі ня трапіла пад уплыў сьвецкай улады ў такой ступені, як гэта здарылася з Праваслаўнай царквой у Беларусі і яе кіраўніцтвам на чале зь мітрапалітам Веньямінам. Фармальна ўлады нібыта і дабіліся адпраўкі на пэнсію кіраўніка Менска-Магілёўскай архідыяцэзіі мітрапаліта Тадэвуша Кандрусевіча, аднак дэ-факта Каталіцкая царква і ватыканская дыпляматыя тут перайграла лукашэнкаўскія ўлады, бо архібіскуп Кандрусевіч і з-за мяжы працягваў кіраваць і падтрымліваць сувязь са сваёй паствай, а ўрэшце змог вярнуцца ў сваю краіну і працягвае цяпер, будучы на пэнсіі, актыўна служыць словам і сваёй малітоўнай падтрымкай у парафіях у розных дыяцэзіях краіны, куды яго запрашаюць.

Вядома, выказваньні каталіцкіх ярархаў і душпастыраў цяпер сталі больш асьцярожнымі і стрыманымі. У парафіях РКЦ і БГКЦ у цэлым праігнаравалі пагрозы Лукашэнкі і спробы ўладаў умяшацца ў малітоўнае жыцьцё, калі ім недвухсэнсоўна раілі адмовіцца ад гімну «Магутны Божа».

Праз словы падтрымкі ад сьвятароў і біскупаў, лісты салідарнасьці і малітву за вязьняў і за ўсіх, хто сёньня цярпіць за свае погляды, ня толькі католікі, але і многія іншыя людзі бачаць для сябе надзею, натхненьне і падтрымку.

Папа Рымскі і прадстаўнікі Сьвятога Пасаду, хоць вельмі асьцярожна, але некалькі разоў засьведчылі сваю малітоўную падтрымку, сталую і пільную ўвагу да сытуацыі ў Беларусі. Сытуацыю з правамі чалавека ў Беларусі дзяржсакратар Ватыкану кардынал Пʼетра Паралін абмяркоўваў і падчас свайго нядаўняга візыту ў Літву. Дзякуючы гэтаму каталіцкая царква здолела захаваць і нават умацаваць у беларускім грамадзтве свой аўтарытэт. Сьведчаньнем гэтага даверу да Каталіцкай царквы ёсьць і лісты-звароты да Папы Рымскага, якія напісалі яму Сьвятлана Ціханоўская, кс. Вячаслаў Барок, жонка палітвязьня Паўла Севярынца Вольга, палітвязень Ігар Лосік.

Праўда, наўрад ці варта чакаць ад папы і Ватыкану нейкіх гучных, разьлічаных на чыста вонкавы эфэкт, заяваў. Ватыканская дыпляматыя дзейнічае інакш — ціха, часам зусім незаўважна, паводле прынцыпу «не нашкодзь».

«Адбыўся істотны зрух у бок той самай аўтакефаліі»

Айцец Аляксандар Шрамко, праваслаўны сьвятар, якога ў 2019 годзе за крытыку маскоўскага патрыярха Кірыла вызвалілі ад пасады сьвятара «бяз права служэньня, нашэньня ярэйскага крыжа і даваньня блаславеньня».

«Царква — частка грамадзтва, таму ў царкоўным жыцьці ўсё зьмянілася ў тым жа кірунку, што і ва ўсім грамадзтве: пад ціскам рэпрэсій і перасьледаў мы амаль ня бачым вонкавых прыкмет якой-небудзь іншай дзейнасьці, акрамя той, што ініцыяваная праўладнай ярархіяй. Нават складаецца ўражаньне, што ў царкве нічога больш і няма, акрамя ярархіі. Але на самой справе, як і ва ўсім грамадзтве, нічога нікуды ня дзелася, а проста затаілася.

Самае галоўнае: захаваўся і нават умацаваўся на ўзроўні прыхаджан і шараговых сьвятароў глыбокі падзел зь ярархіяй. Калі раней нават радыкальна настроеныя царкоўныя актывісты захоўвалі ілюзію, што зь ярархіяй можна неяк „дамовіцца“, то цяпер зацьвердзілася разуменьне, што дзейнічаць трэба самастойна, абʼядноўваючыся на першасным узроўні вакол нейкай ідэі. Што тычыцца самой ярархіі, то і яе палітыка ў пэўным сэнсе зьмянілася. Як ні дзіўна, адбыўся істотны зрух у бок той самай аўтакефаліі, якой палохаюць у выпадку прыходу да ўлады апазыцыі. Кідаецца ў вочы, што ярархія цяпер пад значна большым кіраваньнем мясцовай сьвецкай улады і менш залежыць ад маскоўскага царкоўнага цэнтру, у параўнаньні з тым, што было да жніўня 2020 г.

У выніку рэжым усё больш узмацняе спробы ператварыць Праваслаўную царкву ў свой ідэалягічны прыдатак, у чым яму пакорліва падыгрывае япіскапат, яшчэ больш адлучаючыся ад царкоўнага народу».

«Унутры царквы экспанэнцыйна вырас попыт на сьмеласьць»

Натальля Васілевіч, багаслоў, палітоляг, праваслаўная верніца.

«Праваслаўная царква, як і цэрквы ўвогуле, не спрычынілася да падзей 2020 году: ня цэрквы былі наперадзе руху за мір, справядлівасьць, сумленныя выбары, дэмакратычныя правы і свабоды. Але і як рэакцыйныя сілы ў час прэзыдэнцкай кампаніі цэрквы таксама не выступалі — улады прыцягнулі да агітацыі за сябе стандартны, знаёмы па мінулых часах, досыць вузкі пул сьпікераў.

Драматычныя падзеі 9–11 жніўня, беспрэцэдэнтны гвалт, а потым і надзвычайнае беззаконьне, аднак, прывялі да маральнага напалу ў грамадзтве, гранічна звузілі для публічных інстытуцый, а таксама і проста для кожнай беларускі ці беларуса, магчымасьць жыць сваім жыцьцём і займацца сваёй справай, ігнаруючы тое, што адбываецца навокал. Мноства прадстаўнікоў і лідэраў царквы, у тым ліку праваслаўнай, выступілі ў падтрымку мірнага пратэсту і парадку дня дэмакратычных сіл, праяўляючы ня столькі сваю палітычную, колькі маральную і хрысьціянскую пазыцыю. Такім чынам, першым эфэктам стала сацыяльная заангажаванасьць, якая, да таго ж, стала заяўкай на эмансыпацыю царквы ад дзяржавы.

Унутры царквы экспанэнцыйна вырас попыт на сьмеласьць, на крытыку дзяржаўных інстытуцый з маральнага гледзішча, на падтрымку правоў чалавека і дэмакратыі. Гэта прывяло да іншага эфэкту — палярызацыі. Маральная вастрыня пытаньняў стварыла супрацьстаяньне ўнутры царкоўнай супольнасьці, якая раней была досыць аднароднай: 1) абыякавая большасьць; 2) схільныя да падтрыманьня збалянсаванай ляяльнасьці да ўладаў лідэры; 3) актыўная прарэжымная і антызаходняя меншасьць, да якой лідэры ставіліся з разуменьнем; 4) прадэмакратычная, часта нацыянальна арыентаваная і палітычна актыўная меншасьць, ад якой лідэры дыстанцыяваліся.

У выніку падзей 2020 году сытуацыя зьмянілася — пачало фармавацца новае ядро ўнутры супольнасьці, уключна са сьвятарамі, супрацоўнікамі царкоўных арганізацый, актыўнымі вернікамі, для якога, па-першае, пэўныя сацыяльныя каштоўнасьці і прынцыпы набылі актуальнасьць як частка духоўнага жыцьця, частка іх асабістай хрысьціянскай ідэнтычнасьці і іх бачаньня місіі царквы ў сьвеце. А па-другое, якія гатовыя ісьці на супрацьстаяньне з царкоўнай герархіяй дзеля адстойваньня гэтых прынцыпаў. Такая супольнасьць пакуль знаходзіцца ў стадыі фармаваньня, але ў доўгатэрміновай пэрспэктыве яна валодае магутным патэнцыялам цалкам перафарматаваць беларускае праваслаўе».

«Маса антыэвангельскіх прыкладаў ня можа прайсьці бясьсьледна для царквы»

Уладзімер Драбышэўскі, гомельскі праваслаўны сьвятар, якога пазбавілі права насіць сьвятарскае адзеньне і нагрудны крыж. Удзельнік групы «Хрысьціянская візія». Адбываў адміністрацыйныя арышты за ўдзел у пратэстах супраць улады Лукашэнкі. Восеньню сям’я Драбышэўскіх зьехала з краіны з прычыны перасьледу ўладаў.

«Сытуацыя ў БПЦ за гэты год (як і за мінулыя 26 гадоў) не зьмянілася. Безумоўна і падкрэсьлена праўладная пазыцыя вярхушкі царквы, ад маскоўскага патрыярха да беларускіх экзарха і Сынодк, фактычна была такой заўсёды. Цяпер толькі гэта для шмат каго стала больш выразна, больш бязьлітасна і бессэнсоўна. «Такой» царква ня стала «раптам» у беларускім жніўні-2020, «такая» яна нам дасталася ад СССР. Але і ўсе разам яны яшчэ не царква, хоць яны ўзмоцнена імкнуцца гэта сымуляваць. І бачная на паверхні ідэалягічная нязьменнасьць, нягледзячы на герархічную жорсткасьць і татальны кантроль, зусім не азначае адсутнасьці працэсаў, якія ідуць «падспудна» ўнутры царкоўнага асяродзьдзя: сярод кліру і так званых актыўных прыхаджан, шчырых хрысьціян, якія думаюць і шукаюць Хрыста і Яго праўды.

Царкоўны клір — даволі закрытая супольнасьць з часоў прыгоннага права. Але ён далёка не такі аднастайны, аднадумны і падкантрольны, як таго хацелі б япіскапы. У апошняе дзесяцігодзьдзе ўсё больш і больш растуць крытычныя настроі, расчараваньні і боль доўга не забываюцца і дрэнна вылечваюцца. З усё большай відавочнасьцю агаляецца агульная карціна — гэта не асобныя непрыемныя гісторыі хамства і грубасьці таго ці іншага япіскапа, гэта глыбокая дэградацыя самой сыстэмы царкоўнай структуры і кіраваньня.

Падобнаму адмоўнаму адбору, з другога боку, спрыяюць і няспынныя кантакты з КДБ, бо кампрамат на япіскапа — выдатная зарука яго кіравальнасьці і ляяльнасці дзяржаўнай уладзе. Прыкладам можа служыць гісторыя з гомельскім япіскапам у сувязі з тэмай гомасэксуалізму. Амаль непадкантрольныя грошы і амаль неабмежаваная асабістая ўлада — вось асноўны профіт сёньняшняга япіскапскага служэньня.

На ўсім гэтым фоне неадступнае і маніякальнае жаданьне злачыннай улады выкарыстаць царкоўны рэсурс «на поўную» і імкненьне як мага часьцей мець доказы абслугоўваньня царквой ідэалягічных інтарэсаў несумненна вядуць да адваротнага выніку ў царкоўнай супольнасьці. У жніўні-верасьні 2020-га я часта чуў на вуліцах Гомля пытаньні: «Што ж гэта адбываецца з Царквой?» — і сьледам кардынальнае непрыманьне яе пазыцыі і нежаданьне мець зь ёю хоць што агульнае: «Лепш я да каталікоў пайду». Думаю, для большасьці ўсё ж такі крок вельмі цяжкі. У сытуацыі абсалютнай манаполіі БПЦ масавага сыходу прыхаджан ня будзе. Але вось звыклы сыход ва «ўнутраную эміграцыю» вельмі верагодны.

Беларуская рэвалюцыя 2020 году, несумненна, стала магутным каталізатарам для крытычных настрояў і працэсаў унутры царквы. Дзеяньні япіскапату толькі ўзмацняюць іх. Царкоўная машына здушэньня, як і дзяржаўная, добра адладжаная і спраўна працуе. Маса антыэвангельскіх прыкладаў: адхіленьне з катэдры япіскапа Арцемія, адзінага, які не маўчаў, усім складам Сыноду. Цёплыя і пастаянныя кантакты царкоўнікаў з карнікамі на фоне зброі, магчымая перадача ў КДБ сьпісу «нядобранадзейных» сьвятароў (каля 100 чалавек!), інтэрвію адыёзным дзяржпрапагандыстам і ўпартае нежаданьне чуць і бачыць стогны і пакуты сотняў тысяч суграмадзян і дзясяткі сьмерцяў — ня можа прайсьці бясьсьледна для Царквы, бо гэта значыць прайсьці міма Хрыста».

Дзьмітры Гурневіч, Журналіст Радыё Свабода

A Catholic Church spokesman confirmed that clergy are unable to minister to political prisoners in Belarus, after a Christian charity accused the country’s rulers of using the coronavirus as an excuse for refusing pastoral access.

“The coronavirus is providing very neat possibilities for all kinds of negative answers,” said Father Yuri Sanko, spokesman for the Belarusian bishops’ conference. “Our church has no signed agreement with the Interior Ministry, so a priest can only visit if a prisoner requests it. Even if such a request is made, however, the authorities can decide whether to let the priest in.”

“Since there’s no legal arrangement, prison officials are deciding by themselves whether anyone can see a priest or receive sacraments,” Sanko said. “Since we can’t demand the right to visit anyone, this has made things much harder, even for purely individual pastoral requests.”

In a May 6 interview with Catholic News Service,  Sanko said Belarus’s predominant Orthodox Church had a formal agreement with the government on prison visits, giving its clergy easier access to Christians jailed for opposing the regime of President Alexander Lukashenko.

He added that retired Archbishop Tadeusz Kondrusiewicz had visited detainees in the summer of 2020, but said no bishop had gained access to prisons this year, while the church had been unable to develop a “pastoral plan” for helping those incarcerated.

Conditions have been tense in Belarus since Lukashenko, already in power for 26 years, was proclaimed victory with 80 percent of votes in August 2020 elections, provoking mass demonstrations and harsh reactions by the president’s security forces.

In a May 4 report, Christian Vision said “spiritual assistance to persons in custody at their written request” was permitted under article 117 of Belarus’ 2004 Internal Regulations on Pretrial Detention Facilities. It said prison officials had rejected requests for priests, citing the “epidemic situation.”

“The right to religious freedom is guaranteed by the constitution of the republic of Belarus and protected by international legal documents ratified by Belarus, particularly the International Covenant on Civil and Political Rights,” Christian Vision said.

“The non-admission of priests to religious political prisoners and the use of discriminatory and repressive measures against them are unacceptable in a democratic, legal state and grossly violate one of the fundamental human rights.”

The report was published as government leaders from leading industrial nations, meeting May 3-5 in London, called on the Lukashenko regime to hold “new, free and fair elections under international supervision” and release “all unjustly imprisoned for expressing their democratic aspirations.”

Ihar Baranouski, a member of Belarus’s small Eastern Catholic church, told CNS May 6 that clergy had been able to gain access to prisoners “although with difficulty” during 2020, but said all pastoral visits were now being refused.

He added that prisoners were also having trouble obtaining Bibles, as well as letters, packages and “any contact with the world,” and said detention conditions were “absolutely awful,” with “no safety standards at all.”

“Priests are ready to observe security measures strictly when visiting prisoners, but for Lukashenko’s authorities, COVID is just an excuse for punishing them and further restricting their rights,” said Baranouski, an editor who was detained for 30 days after an October street protest.

“People are being detained just for carrying a small flags, stickers or symbols, or for critical statements on social networks; harsh, unjust court sentences on trumped-up cases can lead them to lose their jobs or have their children sent to orphanages, so many political prisoners won’t even ask to have their religious needs met, so as not to aggravate their situation.”

Christian Vision said an Orthodox layman, Pavel Sevyarynets, whose trial began May 5 in a closed court at Mogilev, had eight written requests for a pastoral visit, assisted by his wife and religious community. His requests had been ignored since his June 2020 arrest.

It said a Catholic from Lida, Irena Bernatskaya, had had two requests turned down since her March detention on incitement charges.

A Catholic mother of five, Olga Zolotar, accused of “creating an extremist formation,” had similarly had her requests rejected, the charity said.

Father Sanko said Zolotar’s Minsk parish priest had been unable to visit her in prison, while a petition by 70 Catholic priests seeking her release had also had “no effect.”

Prayer requests for political prisoners have been posted by relatives on a Facebook group, “Catholics of Belarus.”

A May 6 post said relatives of a young detained Catholic, Vadzim Gourman, had received no letters from him since mid-April, nor notification of where he was being held, adding that he had earlier warned his mother not to believe claims he had committed suicide.

Baranouski said he had been told there was “no suitable room” available when he asked to meet a Catholic priest while in prison last autumn. He said a Brest police chief had mockingly threatened to “hear his confession” if his requests continued.

Jonathan Luxmoore, Crux